«Қазақтың қазынасы»: Атыраулық Мұрат Ғабдуллин төбет итінің ерекше қасиеті туралы айтып берді

snimok200 Жаңалықтар

Әлемде иттің 400-ден астам түрі бар. Соның ішінде төбет ежелден халқымыздың қазынасы саналады. Бүгінгі таңда қатары сиреп, жоғалып кетудің аз-ақ алдында тұрған қазақы итті табу мақсатында әлеуметтік желіде сұрау салғанбыз. Соның нәтижесінде Атырау қаласының тұрғыны Мұрат Ғабдуллинге (суретте) жолығып, төбет туралы біраз жайтқа қанықтық. Өзі иттің осы түрін асырап отыр екен.

– Алғашқы  сұрағымыз, төбетті басқа иттерден қалай ажырата аламыз?

– Иә, қазір төбетті де, алабайды да «Орталық Азия овчаркасы» деп атайтыны белгілі. Көпшіліктің екеуін бір ит деп ұғатыны, қателесетіні сондықтан. Біз бала   кезімізде   ірі   төбеттерді   көре   қалдық.  Үлкендердің айтуынша, қазақы иттің тұрқы басқа. Ол былайғы кезде қойдан жуас, үстіне балалар шығып отырса да қозғалмайды. Керісінше, үй-жан, малды қорғау үшін қасқырға шабатын батыл болып келеді.

Ресейдің кинолог маманы Александр Мазовердің Орта Азияны аралап, зерттеген еңбегінде 30-ыншы жылға дейін Қазақстан даласындағы төбет иттің тұрқы метрге жететіндігі туралы жазылған. Күштілігі жағынан даланың ит-құсынан артық болған деседі.

– Төбет туралы әртүрлі әңгіме айтылады. «Иттің бұл түрі мүлдем жойылып кетті, қазіргілері өзгелермен будандастырылған түрі» дегенді де жиі естиміз. Осыған байланысты не айтар едіңіз?

– Менің  ойымша, төбеттердің жойылуына алғаш 30-ыншы жылдардағы ашаршылық себеп болған секілді. Соғыстан кейінгі жылдары қазақы итті сақтауға маңыз берілген жоқ. Осы тұста әлемде неміс және шығыс еуропалық овчаркалар кеңінен дәріптеліп жатты. Төбет те осы ит түрлерінен будандастырылғаны белгілі болып отыр.

Төбеттің шығу тарихын – төбе ит деген сөзден шығады дейтіндер бар. Кейбір әдебиеттерде тибеттік ит дегеннен тарайды деген де пікір айтылады. Бірақ, бұған нақты дәлел жоқ. Мүмкін, тибеттік иттің өзі қазақы иттен шығуы мүмкін. Ұлтымыздың жеті қазынасының бірі «құмай тазы» деп аталады. Ал, тарихымыз туралы еңбектерде төбеттер жөнінде деректер өте аз. Осы себепті көбінесе, Қытайдың, басқа да халықтардың саяхатшыларының жазбаларына жүгініп жатамыз.

– Өзіңіз асырап отырған төбет ит туралы айтсаңыз. Оны қашаннан бері асырайсыз, қасқырға салып көру ойыңызда бар ма?

– Бұл итті былтыр сатып алғанмын. Атын Құттөбет деп қойдым. Мінезі өте салмақты, тұқымы да текті. Бұған бабаларымыздың адамға шапқан итті сабасына түсіріп, күшік кезінен тәрбиелегені себеп болған секілді. Қазақ келген қонағына үрген итті жақсы көрмеген.

Құттөбеттің бойында осы жақсы қасиеттердің бәрі бар. Көшеде жаныма ілестіріп алып жүргенімде әртүрлі ит оған шабалақтап шабады. Ал, төбетім оларға назарын да аудармайды. Тұсынан кеудесін көтеріп, өзін өктем ұстап өте шығады.

Александр Мавозердің еңбегінде айтылғандай, нағыз қасқыр аулайтын иттің қазақтың жерінде болғаны анық көрсетілген.

Көшпенді халықтың басты мақсаты – малын, жанын ит-құстан қорғау ғой. Қыстақта малшылар жалғыз-жарым болып отырады. Ер азаматы, үлкендері үнемі далада жүреді. Ал, ит үйдегі жалғыз қалған адамға ес. Көшпенді қазақтың өмірінде төбеттің ролі зор болған.

Төбетімді қасқырға салудың сәті түспей жүр. Көк бөрі де оңай беріле салар «жау» емес қой. Оның ізін кесіп табуға мықты аңшы керек.

Қазір теледидардан төбет туралы көрсетілетін кейбір дүниелерге көңілім толмайтынын жасырмаймын. Себебі, мұнда ұлттық құндылықтарымыз туралы терең айтылмайды. Ақиқатында, бұрынғы нағыз төбеттер басқа иттермен будандасып кеткен. Ертеректе Ресей ауып кеткендерінің ішінен бой-сойы келетінінен қазақы итті сұрыптап шығару керек деп ойлаймын.

Қазақтың төбеттері басы үлкен, денесі ірі болып келеді. Ал, қазіргілерінің тұрқы кішірейіп барады. Ерте кездегілерінің негізі сақталған жоқ деп айтуға болады. Бірен-саран қалғанынан тұқымын көбейту оңайға соқпайды.

Әңгімеңізге бек рақмет!

Қазақы төбет иттің табиғатын танып, қадірін білген халқымыз итті ерекше бағалаған. Дегенмен Құттөбеттің қатары сиреп, төбет итті асырап-бағу кенжелеп тұрғаны рас.

Белгілі ақын Қадыр Мырза Әлі де «Ауыл – атамекен пернесі» атты өлеңінде қазақы төбет туралы төрт-ақ ауыз өлең жолымен көркем суреттегенін байқаймыз.

…Күн бата кел, кел тіпті түнде мейлі,

Маңғаз төбет мынауың кім демейді.

Бірін жұмып көзінің, бірін ашып,

Қарайды да қояды, үндемейді…

 Алмас ҚАБДОЛОВ

Баға берсеңіз
Атырау газеті
Пікір қалдырыңыз