Газет тарихы

ЕЛМЕН  БІРГЕ  ЕСЕЙГЕН  «ЕРІК»  ЕДІ…

      

            Исатай БАЛМАҒАМБЕТОВ,

            облыстық «Атырау» газетінің Бас редакторы

            …1923 жылғы 1 сәуірде өңіріміздегі қазақ тілінде жұмасына бір шығатын алғашқы уездік «Ерік» газеті жарыққа шыққан. Қазіргі облыстық «Атырау» газетінің тарихы осы басылымнан бастау алады. Сана сарабына салып, ой таразысына безбендегенде біздің тұңғыш ізашарларымыздың өзі тегін тұлғалар болмағандығын риясыз пайымдағандай боламыз. Енді ше, басынан қаншама тар жол, тайғақ кешудерді өткерген халқымыздың ғасырлар бойы жан-жүрегімен аңсаған арман-мұратын газет атауына «Ерік» деп асқан патриоттықпен қоя білген, әрі оның бірінші нөмірінен-ақ қазақтың көзін ашып, көкірегіне сәуле түсіруге тер төккен алғашқы толқынның ерлікке пара-пар еңбегіне еріксіз бас иесіз. Байыптап қарасаңыз, бодандыққа қарсылық пен тәуелсіздікке іңкәрлікті осы ұғымдардың осы бір синонимімен ерекше ептілікпен, келешекке деген көрегенділікпен бейнелей білудің өзі неткен шеберлік! Жалғыз ауыз сөзге мол мағына сыйғызуды, жалғыз ауыз сөзбен айтарын әдемі айшықтауды шығармашылықтың түп қазығы деуге де болар. Өйткені, «Еріктің» бірінші санындағы «Тірлік осымен басталады» деген бас мақаланың айтары осы ойымызды айна-қатесіз айқындағандай. Оқып көрелік:

            «…Әркімге мағлұм, қазақ халқы өнер-білімнен құр қалған надан. Патша заманында оған өнер-білім үйретіп, қатарға кіргізейін деген хұқметтің де, басқалардың да ниеті болған жоқ… Қырдағы қараңғы халық болыстар штаттыққа таласып, айтысып жүріп мұны сезген жоқ. Онымен жүргенде алдағы күніне не керегін білмей, кейінгі ұрпақтың қайғысы қайғыртпай, аз күнгі айдаған малға алданып, өткінші болып шықты. Мал артынан көшіп-қонып жүріп, құтымның қу шоқысына барып, өнер-білімнен құр қалды. Соның арқасында әлі бұғып келеді. Өзінің орны қайда екенін, кімнің кім екенін, кімнің кім болатынын білген жоқ. Оны білсе, бұлай отырмас еді. Игіліктің ерте-кеші жоқ деген. Әлі де болса ұйқыны ашып, дұрыс жолға түсу керек…». Міне, көрдіңіз бе, газеттің әлқиссасынан-ақ біздің журналист аталарымыз патша заманының зымиян саясатын ашық айтып отырып, 1923 жылдың өзінде (кеңестік алдаусырату кезеңінде) қазағын оянуға үндеген!..

              Осыған қарап біздің облыстық газет әу бастан-ақ, ең бірінші нөмірінен-ақ халықшыл басылым, қалың бұқараның жоғын жоқтап, мұңын мұңдаған еркін мінбер бола білгенін тап басып танимыз. «Ерікте» жарияланған ірілі-ұсақты мақалалардың дені «Жұмысшыларға не қылу керек?» (№14), «Еңбек етсең, емерсің» (№19), «Жарлының бұрынғы көрген күні» (№22), «Волисполкомдарды жаңарту керек» (№18) деген тақырыптарды қамтыған. Мазмұн жағы да жаңадан мектептер ашу, сауатсыздықты жою, ұлт кадрларын тәрбиелеудің өзекті мәселелерін жан-жақты ашып көрсетті. «Қазаққа ғылым керек, өнер керек. Сол екеуінің анасы – мектеп керек! Мектеп керек!» – деп жазды газет №2 санындағы бас мақаласында. Яғни, «Еріктің» тұңғыш  редакторы Төлепкерей Өтеулиев пен оның қосшыларының халқын сүйген, оның мүддесі жолында отқа да, суға да түсетін, көзі ашық, көкірегі ояу, ең бастысы, нағыз ұлтжанды азаматтар болғанын мақтаныш сезіммен айта аламыз.

               Кеңестік қытымыр саясаттың салқыны тимеген сала ол дәуірлеген жетпіс жылда қалмағаны да ақиқат. Әр сөзден саяси астар іздеген, әр адамнан ұлтшыл, «халық жауын» жасаған кезеңдерде газет атауы да әлденеше рет өзгерді. Тізіп айтар болсам, расында да, сол кезеңнің тынысын бейнелейді: «Жұмыскер тілі» (1924 ж.), «Жем жұмысшылары» (1932 ж.), «Социалды құрылысқа» (1933 ж., қыркүйек), «Социалды құрылыс» (1933 ж., қараша), «Социалистік құрылыс» (1938 ж., қаңтар), «Коммунистік еңбек» (1963 ж., мамыр), «Атырау» (1990 ж., маусым) болып өзгеріп отырғанмен, қазыналы өңірдің төл басылымы бір орында қайырлап, не тұралап қалған жоқ, талай-талай шыңдалу белестерінен өтті. Қалай аталса да, халықтың көзі мен құлағы, сенімді мінбері бола білді.

              Осынау тоқсан бес жылдық шығармашылық жолда облыстық газеттің деңгейін төмендетпей, ұдайы бұқарамен біте байланыста ұстап, халықтың үніне айналдырғандар қатарында Серікқали Жақыпов, Ғатау Махамбетов, Зайтүн Сыздықов, Шияп Қожахметов, Сағат Төлебаев, Сүлеймен Сауырғалиев, Мәди Байтұрсынов, Абдолла Құрманаев, Хабир Нұрмұхамедов, Түсіп Бисекенов, Теңдік Жауыров, Құмар Кенжеғалиев есімдерін құрметпен атап, рухтарына тағзым етеміз. Олардың қай-қайсылары туралы да бүгінде жинақталған естеліктер  бар, бұлар үш рет арнайы кітап болып шықты, бүгін тағы бір жаңа жинақтың тұсауы кесілгелі отыр.

               Ізашар толқын туралы айтқанда, газетіміздің Ұлы Отан соғысы жылдарындағы редакторы Сүлеймен Сауырғалиев хақындағы мына бір деректі келтіргенді орынды санаймын: 1946 жылы ол «Ана тілін бағаламайтын, саясаттан кенже қалған бейшаралар туралы» деген көлемді мақала жазыпты. Белгілі драматург-жазушы, газетімізде ұзақ жылдар бойы табан аудармастан жауапты хатшы болып қызмет еткен ардагер Берік Қорқытов бұл туралы естелігінде былай дейді: «… Облыстың бетке ұстаған бірталай басшыларының есімі аталды. Елдің іші ду ете түсті, құптағандары да, артын баққандар да болды. Көп кешікпей бұл мақала облыстық партия комитетінің бюросында қаралып, редактор сөгіс алып шықты. Сүлеймен сол бойда тәжімашы Қыдырғали Сасықовқа мақаланы орысша аудартып, машинкеге бастырып, Москваға, Орталық партия Комитетіне, Г.М.Маленковтың атына жіберді. «Редакторды жұмыстан алады екен» деген сыбыс та ел ішіне тарай бастады. Бір күні Сүлейменнің атына сыртында «Центральный Комитет ВКП (б)» деген жазуы бар пакет келді. Сүлеймен өзі оқып болғаннан кейін бәрімізді шақырып алып таныстырды. Ол хатта: – газеттің мақаласы дұрыс, облыстық партия комитеті бюросының шешімі теріс деп табылды, қаулы облыстық партия комитетіне жіберілді, сонымен танысыңыз, – деп жазылыпты. Әлде қалай болады деп күдіктене жасып жүрген біздің де мерейіміз көтеріліп қалды. Ал, бұдан кейін редактормен сөйлесіп көр. Басшысымақтар да жым-жырт болды…».

Мұндай мысалдар көп. «Еріктен» басталған осы өткірлік, байсалдылық, сарабдалдық сара жол ұрпақтан-ұрпаққа ұласып, «Атырау» газеті  бүгінде кемеліне келген заманауи басылымға айналып отыр.

                 Аймақтың рухани өмірінде облыстық газеттің алар орны да, ұйымдастырушылық-ұйтқылық ролі де ерекше болды. Осы тұрғыдан алғанда, қазақтың талай-талай небір талантты тұлғаларының қаламгерлік жолдағы тұсауы осында кесілді. Кезінде Әбу Сәрсенбаев, Асқар Тоқмағамбетов, Сәбит Мұқанов, Ғабдол Сланов, Хамит Ерғалиев, Жұмекен Нәжімеденов, Берқайыр Аманшин, Зейнолла Қабдолов, Әбіш Кекілбаев шығармалары газетімізде үнемі жарияланып тұрған.  Ал, барша журналистердің ұстазы Тауман Амандосов, қазақтың көрнекті ақындары Меңдекеш Сатыбалдиев, Фариза Оңғарсынова, Марат Ысқақов сынды редакцияда қызмет істеп, осы ортадан түлеп ұшты. Қазір де белгілі қаламгерлер Әнес Сарай, Мереке Құлкенов, Қойшығұл Жылқышиев, Ғарифолла Әнес «Атыраумен» тығыз байланыста.

                   Бір ғажабы, сол 80-інші жылдары редакцияда өңкей қаламы қарымды ер-азаматтар қызмет жасады. Атап айтқанда, Шөпенғали Дәуенов, Қилыбай Қуанышбаев, Құмарғали Ғабдешев, Айтқали Нұрғалиев, Қабижан Сағиев, Жаңбырбай Сұлтанғалиев, Қаржаубай Сұлтанғалиев, Сансызбай Оқасов, Мұқан Көптілеуов, Тәжі Ақымов, Төлеген Берішбай, Өтепберген Әлімгереев, Мақсот Елеусінов, Әнуарбек Қосанов, Төлеген Жаңабаев, Тасмағамбет Текеев, Арынғазы Мырзағалиев, Кеңес Тұрышев, Алпамыс Теміров, Әндіржан Мұқанғалиев, Меңдібай Сүмесінов, Тәкен Қозыкешов… Ал, қыздардан Светлана Қайырғалиева, Бағзай Супьянова, Сара Досниязова ғана болды.

            Тұтас бір аймақтың ұдайғы жылнамасына айналған газетіміз 95 жылдық белесіне көтерілгенде біз де өткенімізді таразылап, болашағымызға бағдар жасап алар жауапты шақтамыз. Осы орайда бүгінгі облыстық газеттің мазмұны да, көтер жүгі де күн санап байып, халық арасындағы абырой-беделі өсіп отырғандығы бізге зор жауапкершілік жүктейді. Жұртшылық іздеп жүріп оқитындай тартымды басылым жасауға жан-жақты мүмкіндік те бар. Баяғыдай сия сауыт пен қол терімнің уақыты өткен, компьютер мен басқа да заманауи озық құралдармен қаруланған журналистер мен баспагерлер аймақтың ғана емес, елдің, тіпті әлемнің жаңалықтарын да қас пен көздің арасында оқырманға жеткізе алады. Газеттің жеке веб-сайты да «айшылық алыс жерлерден жылдам хабар алғызған» (Ыбырай Алтынсарин) заманды әйгілеп отыр. Журналист кадрларын даярлау, қызметкерлерге жан-жақты әлеуметтік оңды ахуал қалыптастыру, баспахана құрылымын жетілдіру бағытында жаңа жобалар қолға алынуда.

                Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев өзінің биылғы халыққа Жолдауында: «…Бұл дүниеде біздің бір ғана Отанымыз бар, ол – тәуелсіз Қазақстан… Біз болашаққа көз тігіп, тәуелсіз елімізді «Мәңгілік Ел» етуді мұрат қылдық. «Қазақстан-2050» стратегиясы – осынау мәңгілік жолдағы буындар бірлігінің, ұрпақтар сабақтастығының көрінісі. Тәуелсіз елді өз қолымен құрған буыннан басталған ұлы істерді кейінгі ұрпақтың лайықты жалғастыратынына кәміл сенемін. Бабалардың ерлігі, бүгінгі буынның ерен істері және жас ұрпақтың жасампаздығы арасында сабақтастық болса ғана, біз «Мәңгілік Ел» боламыз, – деген болатын. Президенттің осы отаншылдық рухындағы жалынды сөзі «Атыраудың» да бүгінгі буыны мен қазіргі мын-сан оқырман қауымына арнап айтылғандай сезіледі де тұрады маған. Өйткені, еліміз егемендік алғанға дейін қандай шытырман жолдан өтсе, соның бәрін де айна-қатесіз жылнамалап, тарихын жазып отырған басылымның бірі де, бірегейі – біздің «Атырау» газеті.

                 Газетті ұстап тұратын үштағанның алдыңғы екеуі – қалың оқырман мен белсенді авторлар десек, ең басты тірек – тілшілер корпусы. Редакция аппаратындағы және аудандардағы тілшілеріміздің қаламынан туған төлтума дүниелер облысымыздың түкпір-түкпіріндегі қазақтың санасына сәл де болса сәуле шашып жатса, бізге одан артық мәртебенің керегі шамалы. Осыны жете түсінген редакциядағы қызметкерлердің қай-қайсысы да – күн демей, түн демей мігір көрмейтін жанкештілер. Бір сөзбен айтқанда, «Атырау» – ақпарат айдынында алғы күнге үкілі үмітпен, әппақ сезіммен, жалын жігермен бет алған ақ желкен!

                                                                                                         

Облыстық «Атырау» газетінің тарихынан:

           * 1923 жылғы 1 сәуірде өңіріміздегі қазақ тілінде жұмасына бір шығатын алғашқы уездік «Ерік» газеті жарыққа шыққан. Қазіргі облыстық «Атырау» газетінің тарихы осы басылымнан бастау алады.

 

* «Еріктің» тұңғыш  редакторы Төлепкерей Өтеулиев пен оның қосшылары халық мүддесі жолында отқа да, суға да түсетін, көзі ашық, көкірегі ояу  ұлтжанды азаматтар болған.

* Кеңес үкіметі тұсында газет атауы да әлденеше рет өзгерді. Яғни, сол кезеңнің тынысын бейнеледі: «Жұмыскер тілі» (1924 ж.), «Жем жұмысшылары» (1932 ж.), «Социалды құрылысқа» (1933 ж., қыркүйек), «Социалды құрылыс» (1933 ж., қараша), «Социалистік құрылыс» (1938 ж., қаңтар), «Коммунистік еңбек» (1963 ж., мамыр) болып аталып, ал, 1990 жылы маусымда «Атырау» болып өзгерді. Мұнайлы өңір басылымы бір орында қайырлап, не тұралап қалған жоқ, талай-талай шыңдалу белестерінен өтті. Қалай аталса да, халықтың көзі мен құлағы, сенімді мінбері бола білді.

* Осынау тоқсан жылдық шығармашылық жолда облыстық газеттің деңгейін төмендетпей, ұдайы бұқарамен біте байланыста ұстап, халықтың үніне айналдырғандар қатарында Серікқали Жақыпов, Ғатау Махамбетов, Зайтүн Сыздықов, Шияп Қожахметов, Сағат Төлебаев, Сүлеймен Сауырғалиев, Мәди Байтұрсынов, Абдолла Құрманаев, Хабир Нұрмұхамедов, Түсіп Бисекенов сынды редакторлар болды.

 * Аймақтың рухани өмірінде облыстық газеттің алар орны да, ұйымдастырушылық-ұйтқылық ролі де ерекше болды. Осы тұрғыдан алғанда, қазақтың талай-талай небір талантты тұлғаларының қаламгерлік жолдағы тұсауы осында кесілді. Кезінде Әбу Сәрсенбаев, Асқар Тоқмағамбетов, Сәбит Мұқанов, Ғабдол Сланов, Хамит Ерғалиев, Жұмекен Нәжімеденов, Берқайыр Аманшин, Зейнолла Қабдолов, Әбіш Кекілбаев  шығармалары газетімізде үнемі жарияланып тұрған. 

* Бір ғажабы, сол 80-інші жылдары редакцияда өңкей қаламы қарымды ер-азаматтар қызмет жасады. Атап айтқанда, Айтқали Нұрғалиев, Қабижан Сағиев, Жаңбырбай Сұлтанғалиев, Қаржаубай Сұлтанғалиев, Сансызбай Оқасов, Мұқан Көптілеуов, Тәжі Ақымов, Төлеген Берішбай, Өтепберген Әлімгереев, Мақсот Елеусінов, Әнуарбек Қосанов, Төлеген Жаңабаев, Тасмағамбет Текеев, Арынғазы Мырзағалиев, Кеңес Тұрышев, Ермек Биғалиев, Алпамыс Теміров, Әндіржан Мұқанғалиев, Меңдібай Сүмесінов, Тәкен Қозыкешов… Ал, қыздардан Светлана Қайырғалиева, Бағзай Супьянова, Сара Досниязова ғана болды.

* Барша журналистердің ұстазы Тауман Амандосов, қазақтың көрнекті ақындары Меңдекеш Сатыбалдиев, Фариза Оңғарсынова, Марат Ысқақов, Берік Қорқытов сынды ақын-жазушылар редакцияда қызмет істеп, осы ортадан түлеп ұшты. Қазір де белгілі қаламгерлер Әнес Сарай, Мереке Құлкенов,  Ғарифолла Әнес «Атыраумен» тығыз байланыста.

* Тұтас бір аймақтың ұдайғы жылнамасына айналған «Атырау» газетіне 2018 жылдың 1 сәуірінде 95 жыл толды. Осы орайда бүгінгі облыстық газеттің мазмұны да, көтер жүгі де күн санап байып, халық арасындағы абырой-беделі өсіп отырғандығы қапысыз. Жұртшылық іздеп жүріп оқитындай тартымды басылым жасауға жан-жақты мүмкіндік те бар. Баяғыдай сия сауыт пен қол терімнің уақыты өткен, компьютер мен басқа да заманауи озық құралдармен қаруланған журналистер мен баспагерлер аймақтың ғана емес, елдің, тіпті әлемнің жаңалықтарын да қас пен көздің арасында оқырманға жеткізе алады.

                                                                                             

Бас редакторлар

  • ӨТЕУЛИЕВ Төлепкерей
  • МӘМБЕТОВ Сейітмұхамед
  • ЖАҚЫПОВ Серікқали
  • МАХАМБЕТОВ Ғатау
  • ЖАНШОРИН Кәрім
  • СЫЗДЫҚОВ Зайтүн
  • ҚОЖАХМЕТОВ Шияп
  • ТӨЛЕБАЕВ Сағат
  • САУЫРҒАЛИЕВ Сүлеймен
  • БАЙТҰРСЫНОВ Мәди
  • ҚҰРМАНАЕВ Абдолла
  • ОМАРОВ Боранбай
  • НҰРМҰХАМЕДОВ Хабир
  • БИСЕКЕНОВ Түсіп
  • КЕНЖЕҒАЛИЕВ Құмар
  • ЖАУЫРҰЛЫ Теңдік
  • ҚУАНЫШБАЙҰЛЫ Қилыбай
  • ҚАБЫЛОВ Нұрлан
  • БАЛМАҒАМБЕТОВ Исатай