og og 1499786049282367194

БАЙҚАУҒА! Мұнайы бардың – шырайы шат (сараптама)

Жаңалықтар СарапTime Экономика

Atr.kz/31 тамыз, 2020 жыл. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары көгілдір экраннан көрсетілген бейнеролик есіңізде ме? Сонда Асан Қайғыға кезіккен кішкентай бүлдіршін ақсақалдың алдынан шығып: «Асан ата, Жерұйықты таптың ба?» деп сұрайды. «Иә, таптым. Сен соның үстінде тұрсың, балам» деп тіл қатады ақсақал. «Осы да Жерұйық па?» деп таңданады бала. «Әрине, ол сендердің ұрпақтарыңа да жетеді. Тек аянбай адал еңбек етіңдер. Елдің болашағы – жердің байлығында, балам» дейді ел ауызындағы абыз. Осындай қазақтың жер ұйығы бола алатын мекен болса, бұл – өндірісі өркендеген Атырау өлкесі.

Баламасыз байлық

Тәуелсіздік демекші, еліміздің егемендік алғанына да келесі жылы отыз жыл толады. Отыз жыл ішінде озық отыз елдің қатарына қосылуға қаншама қадамдар жасалды? Талай өркениетті елдермен терезе теңестіріп, тәжірибе алмастық. Міне, соның бәрі жер астындағы «қара алтынның» қадір-қасиетінің арқасында келді десек, артық айтқандық болмас. Ал, сол баламасыз байлықтың біраз бөлігі киелі Атырау топырағынан шығып жатқаны тағы бар.

Сөз жоқ, Атырау – мұнайлы мекен, өндірісті өңір. Бұлай деуімізге негіз де жоқ емес. Жүз жылдан астам уақыт ішінде «қара алтын» Қазақ елінің абыройын асқақтатып, беделін биіктетті емес пе? Бағалы байлықты жеті қабат жер астынан шығаратын мұнайшылар – нағыз еңбек ерлері.

Елбасының биік беделінің арқасында алақандай аймаққа инвестиция салып, игілігін көріп жатқан шетелдік ірі мекемелер де баршылық. Солардың ішінен «Теңізшевройл» бірлескен кәсіпорнын астын сызып атап өтуге болады. Себебі, бұл еліміздегі ең ірі салық төлеуші болып табылады. Сонымен бірге, жергілікті жұрттың аузына су тамызып, әлеуметтік көмек көрсетіп келе жатқан да – сол сенімді серіктестік. Қазір де «ТШО» ЖШС-нің бас директоры Имер Боннердің алға қойған мақсаты айқын. Бұл – өндіріс үрдісін мейлінше оңтайландыру.

Алдымен экономика, сосын саясат!

Мұны Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы талай айтып жүр. Қазіргі Президент те осы қағиданы қатаң ұстануға шақырады. Озық отыз елдің тізімінен табылғымыз келсе, мұнай өндірісін өркендету керек. Ал, бұл үшін сапалы білім қажет. Ендеше, еліміздің мұнай-газ саласын қандай келешек күтіп тұр? Қазақстанда алдағы уақытта технологияның қай түрлері сұранысқа ие болмақ? Бұл бағытта білім берудің болашағы нешік?

Біз бұл сауалдарды өңірге сапарлаған сәттерінің бірін пайдаланып, белгілі саясаттанушы, қоғам қайраткері, геосаясат ғылымдарының магистрі Саясат Нұрбекке қойып көрген едік. Өйткені, ол – «Қазақстанның жаңа мамандықтар мен құзыреттер атласы» атты жобаның жетекшісі және «BTS Education» білім беру мекемесінің басшысы болып табылады. Шыны керек, сарапшының сөзі біраз ойландырып тастады…

  • – Түсінемін, коронавирус пандемиясы қоғамның қай саласына да салмақ салды, – дейді ол. – Бірақ, әр нәрсенің әр кезде қос қыры болады ғой. Жаһанды жайлаған жұқпалы бәрімізді де төзімділік пен табандылыққа үйретті. Кем-кетік пен қателіктерді де көзге көрсетті. Санда бар да, сапада жоқ жайттарды да жөнге салды. Яғни, қазір құр статистикаға сабырс ақтап отыратын уақыт емес екенін түсіндік. Сөзден іске көшетін сәт туды. Әсіресе, еңбек нарығын қайта қарауға тура келеді.
  • Бұл ретте, өткеннен өнеге алар тұстар да бар. Мәселен, кеңес үкіметі кезінде білімі мен білігіне сай диплом бар жас маман жұмыс іздеп жүрмейтін еді. Өйткені, ол үшін мәселенің бәрін үкімет шешті. Ал, нарықтық экономикаға көшкен кезде экономика бәрін өзі реттейді деген түсінік тарады. Қазір де, мемлекет тарапынан бөлініп жатқан білім гранттары толып тұр, бірақ, сақадай сай сала маманы көп емес.
  • Демек, еңбек нарығына нақты кімдер керек, оны зерделеп-зерттеп жатқан ешкім жоқ. Міне, мұнай-газ саласында да осындай қиындықтар бар екенін жасырудың жөні жоқ. Еңбек нарығы тек бүгінгі жағдайменғ ана реттелмеуі керек. Алдағы он, жиырма жылға да осы кезден дайындалу қажет. Айталық, бүгін мұнай-газ өндірісіне маңыз берсек, ертең мұнай химиясына тұтастай көшіп кетуіміз мүмкін ғой.

Иә, спикердің айтуы өте орынды. Шынымен де, еңбек нарығын, соның ішінде, мұнай-газ саласы бағытында жастар мен ата-аналарға арналған нұсқаулық керек секілді. Нұрбек Саясат жееткшілік жасайтын атласта әзірге тоғыз сала қамтылған. Солардың көшін мұнай-газ бастайды. Өйтпегенде ше? Бұл – ел экономикасының көшбасшысы десек, қателеспейміз. 

Қалай болғанда да, біздің шетел тәжірибесінен түйеріміз әлі көп. Әсіресе, өндіріс пен өнеркәсіпті толықтай автоматты жүйеге көшіруге күш салу керек. Себебі, ғалымдардың болжамынша, жер қойнауындағы шикізат енді азаймаса, көбеймейтіні анық. Осыған дейін әлем елдері жарыса жүріп мұнай өндірсе, енді оны өңдеуге бет бұруда. Яғни, алдағы уақытта мұнай химиясының алтын дәуірі туып жатса,  таң қалмаңыз.

Мұнай химиясына басымдық беріле ме?

Өндіріске оралсақ, қазір Қазақстан «қара алтын» өндірудің үшінші буынына қадам басты. Жер қойнауын қазған сайын, ондағы қазынаны алу да қиындап тұр. Сайып келгенде, мұның бәрі көп қаражатты талап етеді. Демек, мұнай алудың тиімді тұстарын тапқан дұрыс. Олай болмаған жағдайда, өңдеу өнеркәсібін өркендету керек. Тығырықтан шығудың төте жолы жоқ.    

Бұл бағытта бірде-бір жұмыс жасалып жатқан жоқ деуге тағы болмайды. Жергілікті мұнай компанияларына жастарды өндіріс ошағында оқытудан өткізуге тапсырма берілген болатын. Сондай-ақ, баяғы топтық оқытудан гөрі қазір жекелей білім беру анағұрлым тиімді. Өндіріс барысының күрделене түсетінін түсінген кей мемлекеттер мұнайдан бас тартып, тіпті, электр энергиясын тұтынатын құралдар шығарып, газбен жүретін көліктерге көшуде. Екінші жағынан, экологиялық стандартқа қойылар талап та күшейіп келеді. Осылайша, «экологиялық аудитор» секілді жаңа мамандықтар да пайда болуда.

  • – Жалпы, адам баласын бір жұмыста ұстап отыру мүмкін болмай бара жатыр. Жұмысшылар жұмыс жасауға жайлы орта болғанын қалайды. Оларға, тіпті, бұрынғыдай жалақы да маңызды емес. Егер ұнамаса, басқа қызметке кете салады. Сондықтан, енді ірі компаниялар өз ішінен оқу орталықтарын ашуға тырысады. Бұл жаңа технологияны тез меңгеріп кету үшін де керек. Мысалы, дамыған елдерде бұрғылау жұмыстарына адам тікелей араласпайды. Оны енді робот алмастырды. Техниканың өзі жерге жастанып, шикізат іздейді. Сөйтіп, «ақылды үй» секілді «ақылды» ұңғымалар мен кен орындары пайда болуда, – дейді сұхбаттасушымыз. 

Айтпақшы, қазір ел ішінде «жаңа кен орнын ашу керек пе, әлде, қазынаны қиын қабаттан қазудың тың тәсілін тапқан дұрыс па?» деген бағытта пікірталас қызу жүріп жатыр. Селкеусіз сеніп келген баламасыз байлықтың бәсі де бәсеңдеп барады. Шикізатты арзан бағаға сату тым тиімсіз. «Қара алтын» қоры тек тек біздің елде ғана емес, басқаларда да жетіп жатыр. Тек соны өңдеу керек. Міне, ең маңызды мәселе осында болып тұр ғой.

Алып Америкамен бірлесіп…

Коронавирус пандемиясы адамзаттың ақыл-парасатынан жеңіліс тапты. Солай боларына сенейік. Кезең-кезеңмен карантин де жеңілдетіліп жатыр. Демек, қиындықтар уақытша келеді де кетеді. Ал, мемлекет – мәңгілік. Олай болса, карантиннен кейінгі өмірді таразыға тартуға тура келеді. Себебі, енді бәрі бұрынғыдай болмайды. Әсіресе, мұнай-газ секілді еліміздің көшбасшы саласы қалай құбылатыны бәрімізге белгілі. Осындайда, кешегі күнге де көз жүгіртудің артықтығы жоқ. Тәуелсіздік толқынындағы 30 жылда не жасалды, не жасалмады? Соны саралап, сараптап, сана сүзгісінен өткізу маңызды.

Осы орайда, қазақ мұнай-газ саласының қалыптасу сатысын сала ардагері, «Қазақстанның Еңбек Ері» Ұзақбай Қарабалиннен артық ешкім білмес деп шештік. Ендеше, біз де оның пікірін білуге асықтық.

  • – Бүгінгі Қазақстан – бақытты мемлекет. Қарнымыз тоқ, көйлегіміз көк. Не ішіп, не жеймін деп сарсаңға салынбаймыз. Себебі, бізде бәрі бар. Соның басында жер асты байлығы жатыр. Мұнайы бардың шырайы жақсы. Бірақ, осының өзін кей азаматтарымыз көктен түскендей көреді. Ал, батпан құйрық жолда жата ма? Жоқ! Тіпті, жастарға жөн сілтер үлкендердің өзі «қара алтынның» қадір-қасиетін түсінбей жатады.

Сондықтан, ерекше екшеп айтқым келетіні, бүгінгі қолда бар байлық оңайлықпен келген жоқ. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында азуын айға білеген алып «Шеврон» компаниясы бір сәт бізге де бет бұрды. Неге? Өйткені, бізде игерілмей жатқан мұнайға көздері түсті. Сөйтіп, оны бірлесіп өндіру бойынша келісімге келгенше асықты. Әуелгіде Мәскеуде жүргізіліп келген келіссөздер кейін өзімізде де өтті. Ақыры, егемен еліміздің Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлының көрегендік және кемеңгерлік қасиеттерінің арқасында «ғасыр келісіміне» де қол қойылды. Міне, сол кезде алпауыт Америка Елбасының биік беделіне сеніп, тәуекелге бел буды. Сол сенімді Қазақстан қазір артығымен ақтап отыр емес пе? – дейді ол.

Иә, расымен де, солай. Бертін келе, Қарашығанақ пен Қашаған кен орындары да ел экономикасын еселеуге үлкен үлес қосты. Осылайша, мемлекетіміз инвестиция тарту көрсеткіші бойынша Орта Азияда көш бастады. Ендігі меже – әлемнің озық елдерімен терезе теңестіру.

Арман алдамады

Шүкір, көмірсутегі қоры бойынша еліміз он екінші орында келеді. Оның үстіне, жуырда ғана еліміздің Энергетика министрі Нұрлан Ноғаев сонау 1991 жылы өндірілген 25 миллион тонна мұнай-газ конденсатының бүгінде 90 миллион тоннадан асқанын айтқан еді. Сәйкесінше, газ өндіру де өткен жылдың есебімен 56 миллиард текше метрді құраған. Демек, озық елге айналуға мүмкіндік мол деген сөз ғой.

  • – Жасыратын несі бар, тәуелсіздіктің алғашқы таңында «қазақ мұнайының болашағы жоқ» деген сәуегейлік болжамдар да болды, – дейді Нұрлан Асқарұлы. – Бірақ, Елбасы өзінің арман-қиялына өзгелерді де сендіре білді. Сөйтіп, бүтін елді бір мақсат пен міндетке ұйыстырды. Ортақ мұрат пен мүддеге жұмылдырды. Нәтижесінде, шын мәніндегі ешкімге де, ештеңеге де тәуелсіз Қазақстан Республикасы құрылды.
  • Күні кешеге дейін де «кен орындарына шетелдіктер жетекшілік жасайды, жергілікті жастар жұмыссыз қалады»  деген де сенімге селкеу түсірер әңгімелердің айтылғаны рас. Әйтсе де, қазір, айтайық, «Қарашығанақтың» басшылық құрамында қазақстандықтар көбеймесе, азайған жоқ. Басқасында да солай. Бір кездері мұнай кәсіпшілігін жаңа дәуірде жаңғырата алтын жастардың бар-жоғына да күмәнмен қарадық. Алайда, бүгінгі жастар одан да асып түсті.

Инвестиция – 200 миллиард доллар!

Иә, министрдің сөзіне толықтай қосылуға болады. Осы орайда,  саланың тығырыққа тірелген сәттері де аз болмады. Бірлігі бекем халқымыз оны да еңсере білді. Мәселен, мемлекетіміздің географиялық орналасу ерекшелігі ашық теңіз бен мұхиттарға шығу үшін қолайсыздық тудырып келген болатын. Сондықтан транзиттік потенциалды тиімді пайдалану керек болды.

Осылайша, өндірілген мұнайды нарыққа жеткізуді әртараптандыру бағытында үлкен маршруттар жасақталды. Автомобиль мен теміржолдармен қатар, құбыр жолы да іске қосылды. Сөйтіп, Теңізден Новосибирскіге мұнай тасымалдайтын Каспий құбыр консорциумы құрылды. О баста 28 миллион тонна мұнай тасымалдаумен басталған жоба қуаты қазір жетпіс миллион тоннаға жуықтап қалды. Аталған жобаны одан әрі кеңейту жөнінде нақты іс-шаралар да бар.  

Сонымен бірге, транзиттік мүмкіндігіміздің де артқанын айтпай кетуге болмас. Әсіресе, азиялық газ құбырын жүргізу арқылы Өзбекстан мен Түркіменстанда өндірілген газды Қытайға жеткізуге жағдай туды. Есесіне, бюджет қоры қомақты қаражатпен толықты.

Енді мұнайды терең өңдеу тақырыбына қарай ойыссақ. Алдағы маңызды міндет – қосымша құны жоғары өнім алу. Бұл туралы Елбасының стратегиялық бағдарламаларында да, Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмаларында да егжей-тегжейлі айтылды. Бұл бағытта соңғы жылдары еліміздегі үш мұнай өңдеу зауытының қайта жаңғыртудан өткенін айта кеткен жөн. Нәтижесінде, Атыраудың өзінде нарықтағы құны қымбат бензол мен параксилол алына бастады. Ал, осындағы арнаулы экономикалық аймақта жүзеге асып жатқан «КРІ» жобасы жылына 500 мың тонна полипропилен шығаруға мүмкіндік бермек. 

*Сіз не дейсіз?

Алик Айдарбаев,

«ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ басқарма төрағасы:

  • – Бүгінгі таңдағы мұнай-газ өнеркәсібінің аяқ алысы жаман емес. Осыған дейін шамамен 200 миллиард АҚШ доллары көлемінде инвестиция тартылды. Бұл біз үшін аз көрсеткіш емес. Ел қазынасына құйылған мол қаражат жаңа деңгейге көтерілуге мүмкіндік берді. Келер жылы Тәуелсіздігімізге 30 жыл толса, осы уақыт ішінде «қара алтын» өндірісі үш есеге ұлғайды. Мұнайшылардың материалдық жағдайы жақсарды. Көптеген әлеуметтік нысандар бой көтерді.

Инновация игілігі

Керуен ғұмыр алға жылжып, өшпес естеліктер артта қалады. Байырғы мұнайшыларды қазір жас буын алмастырды. Бұрынғы қол күшімен атқарылатын жұмыстарды заманауи құрал-жабдықтар біраз жеңілдетуде. Қазір озық отыз елдің қатарынан табылу өте маңызды. Межеге жетудің бір ғана жолы бар, ол – еңбек өнімділігін ұлғайтып, өнеркәсіптік орындардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру.

Таңдай қақтырар технология

Бұл үшін өндіріске инновациялық технологияларды көбірек енгізу қажет. Яғни, өндіріс нысандарын жаңғыртып, инновациялық белсенділікті арттырған жөн. Ел экономикасы қазір қиын кезеңді бастан кешіріп жатыр. Сондықтан білікті мамандар шоғырын қалыптастыру маңызды. Бүгінде әлем экономикасында АҚШ, Франция, Германия және Жапония мемлекеттері көш бастап тұр. Неге? Өйткені, бұл елдерде еңбек өнімділігі өте жоғары. Ал, бізде бұл көрсеткіш анағұрлым төмендеу.

Неге бұлай? Өнімділік деңгейін жоғарылатудың жолы жоқ па? Сарапшылардың бағалауынша, отандық өндіріс орындарындағы бұл проблеманың туындау себебі – негізгі қорлардың тозуы. Демек, әлі де болса жаңа технологияларды енгізу мен пайдалануға келгенде қабілетсіз екенімізді мойындауымыз керек. Еңбек өнімділігін арттыру үшін отандық кәсіпорындардың өндірістік қондырғыларын жаңғыртқан дұрыс-ақ. Модернизация арқылы бәсекеге қабілеттілік артады, жаңа өндіріс орындары ашылады.

Келешек кілті кімдерде?

Сонымен, біз бұған дейін мұнайлы мекендегі «қара алтын» өндірісі мен өңделісін сөз етіп келдік. Сондай-ақ, геология саласындағы мәселелер де аз көтерілген жоқ. Ал, осының бәрінің басында білім беру жүйесі жатқанын білеміз бе? Біз бүгін буыны қатпаған балаға қандай білім берсек, ертең сондай маман аламыз ғой. Ендеше, ешқандай дәлелдеуді керек етпейтін бұл аксиома мұнай-газ саласына да тікелей қатысты.

Осы орайда, патент мәселесіне аз-мұз тоқатлып өтсек. Бұрынғыдай емес, қазір оны кім көрінген оп-оңай иеленіп жатыр. Бірақ енгізілген ғылыми жаңалықтардың өндірісте кәдеге асып жатқанын көрмейміз. Неліктен? Бұл мәселе көбінесе жас ғалымдарға қатысты. Осыдан бірнеше жыл бұрын жергілікті жоғары оқу орнында ғалымдардың ғылыми жетістіктері мен жаңалықтары «Инновациялық жобалар» атты каталогта жинақталған еді. Мұнда химия, экология, мұнай тасымалдау, өндіру, бұрғылау, табиғи энергия көздері туралы қырыққа жуық патент таныстырылды. Тек «біздің ғалымдарымыздың бар жинағы осы ма?» деп ойлап қалмаңыздар. Қоңыр портфельдерін қойнына қысып жүрген академиктер ашқан әр жаңалық жеті атанға жүк болатындай.

Иә, біздің ғалымдар бұрғының ұшы тереңге жіберілмес бұрын мұнай мен газ қабаттарының бар-жоғын жобалайтын геофизикалық әдіс ойлап тапты. Мұның өзі түрлі геологиялық-техникалық сәтсіздіктер мен апаттардан сақтаған болар еді. Осы жаңалық үшін бірнеше патент алынды. Алайда, өнертапқыштардың еңбегі тек қағаз жүзінде ғана қалып қоятыны қынжылтады.        

«Ақылды» кен орны

Айтпақшы, «Ембімұнайгаз» акционерлік қоғамына қарасты «Қайнармұнайгаз» өндіру басқармасының Уаз кенішінде еліміздегі ең алғашқы «Интеллектуалды кен орны» жобасы өндіріске қосылғанын айтпай кетуге болмас. Ондағы мақсат – инновациялық әдістер арқылы кен орнын бір орталықтан басқару. Нәтижесінде, қосымша мұнай өнімі бірнеше пайызға артты. Жыл сайын жөнделетін ұңғылар саны да азайды. Оларды қалыпқа келтіру мерзімі біраз қысқарды. Электр қуатын үнемдеу 35 пайызға өсті. Сонымен бірге, басқару орталығында отырып-ақ, әр ұңғының «тыныс-тіршілігін» монитордан бақылап отыруға мүмкіндік туды.

Сөйтіп, ескі кен орындарының екінші тынысы ашылды. Бұл – инновациялық технологиялардан түскен таза табыс үлесі. Біз мұның бәрін не үшін айтып отырмыз? Көрсеткіміз келгені, мұнай-газ өндірісінде тың технологиялық әдістер тауып, инновациялық жаңалық ашатын жастарға қолдауды аямау қажет.

Амандық САҒЫНТАЙҰЛЫ

*Үш сауал

Мұнай-газ саласын жаңа деңгейге жеткізу үшін не істеу керек?

1.Автоматизация;

1.Роботизация;

3.Шикізат қорын шектеу;

4.Экологизация;

5.Жұмысшылардың жаңа буыны;

6.Тұтыну құрылымын қайта құру.

Мұнай-газ саласындағы еңбек нарығы қалай қалыптасады?

1.Қызметкерлер саны азайып, қол күшін техника алмастырады;

2.Геологтар мен кен орны басшылары жан-жақты машықтанады (data-science);

3. Аутстаффинг негізінде мамандар тартылмақ;

4.Кәсіпорын ішінде қызметкерлер білімдерін толықтырады;

5.Қашықтықтан жұмыс жасайтын қызметкерлер қатары артады.

Мұнай-газ саласындағы жаңа мамандықтар қандай?

1.Digital-геолог;

2.Digital-технолог;

3.Smart-field жүйесін жасақтаушы;

4.Мұнай қайтарымын көбейтуші инженер;

5.HR-геймификатор;

6. AR/VR оқыту маманы;

7.Кен орындарын барлау операторы;

8.жедел басқару оратлығының операторы;

9.Модульді бұрғылау стансаларын үйлестіруші.

Пікір үстеу

Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған