4-реформа логикасы: Қуатты өңірлер – қуатты ұлт

Қазақстандағы қазіргі тарихи кезеңдегі реформалар өзінің жан-жақтылығымен ерекшеленеді – қысқа мерзім ішінде олар ұлттық мүдденің барлық салаларын: экономика мен саясаттан бастап, сәйкестілік мәселелеріне дейін сөзбе-сөз қозғады. Дегенмен, әрбір ұлттық реформаның тек мазмұндық мазмұны ғана емес, сонымен бірге кеңістіктік өлшемі де бар, яғни сөзбе-сөз айтқанда оның ашылатын орны.

Ал бұл жер – елді құрайтын аймақтар. Міне, кім үшін және кімнің күшімен реформалар жүзеге асырылып жатқан адамдар қағаз жүзінде емес, нақты қалалар мен ауылдарда тұрады.Сондықтан да, Мемлекет басшысы жариялаған «Күшті өңірлер – қуатты ұлт» қағидасы әрқашан Қазақстан дамуының ірге тасы болған және болып қала береді.

Жеке тұлғаның жүрегі

Алдыңғы мақаламызда («Реформалар логикасы-3: ХХІ ғасырдағы ұлттың жаңа сапасы» time.kz сайтынан қараңыз) Жаңарған ұлттық бірегейлік қалайша Жаңа Қазақстанның ауырлық орталығына және дағдарыс заманында өзгерістердің қуат көзіне айналуы керектігін талқылаған едік. Бірақ ұлттық бірегейлік абстрактілі құрылым емес; мыңдаған бұлақтардан тұратын ұлы өзен сияқты, ол үлкен елдің әр түкпірінде ойланып, жоспар құрып, бала тәрбиелеп, өмір сүріп, жұмыс істейтін нақты адамдардың ойларын, ұмтылыстарын, тәжірибелері мен кейіпкерлерін бойына сіңіреді.

…Біздің тұлғалық болмысымыз ерте жаста қалыптасады – оның күнделікті өмірден құралған шеңбері жанға таңбаланған жарқын эпизодтармен бекітіледі. Дәл осы жарқын балалық шақ әсерлері кейінірек біздің өмірлік саяхатымызды жарықтандырады және бізді ересек адам ретінде қалыптастырады.

Жазғы демалысымды туыстарымның қасында, Алтай тауының баурайындағы Алмасай ауылында жиі өткізетінмін. Күнде кешкісін малды қораларына кіргізгеннен кейін шешемнің анасы кешкі ас әзірлеп, аулада от жағатын. Қарапайым, бірақ толы дастарханнан кейін балалар қазанның басына жиналуды ұнататын — наһашы апа табиғи ертегіші еді, ал сықырлаған қып-қызыл көмір мен жақындаған түннің хош иісімен біз батырлар туралы, полиция мен қарақшылар туралы, Қазымұқан туралы, азапты жылдар туралы еліктірер әңгімелерді тыңдадық. Ал менің өмірімде осы әңгімелерден қызық ештеңе болған жоқ.

Күні бүгінге дейін сол жиындарды: жұлдызды аспан, тау салқыны, өліп бара жатқан шоқтардың сықырлаған үні, өткен замандарды, ата-бабаның қайраты мен қадір-қасиетін, олардың басынан өткерген ауыр сынақтарды баяндаған апа үні күні бүгінге дейін ұмытыла алмайды.

Енді, міне, жасы ұлғайған шағында менің мінезіме әсер еткен басқа да көптеген жағдайлардың ішінде ауылда өткен күндер мен түндер мұхиттағы аралдардай көтеріліп, халқымыздың жан дүниесімен байланыстырған балалық шағымның аралдары екенін түсінемін.

…Далада адасқан ауыл, ауыл, шағын қала — бұл жай ғана «елді мекендер» емес; олар біздің болмысымыздың тірі жүрегі. Дәл осы жерде жаһандық күн тәртібіндегі неондық жарқылмен астасып жатқан орталық шамдардан алыс, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан ұлттық код сақталып, нығая түсті.

Міне, біздің менталитетіміздің түп-тамыры осында жатыр және осыдан біздің барлық мән-мағыналарымыз, этикамыз, сайып келгенде дамуымыздың бағыты өрбиді. Ауыл – қазақ болмысының қайнар бұлағы, күш-қуаты, ұлттың рухы тарихта өшпей, күнделікті өмірде жалғасып келе жатқан мекен. Ал халқымыздың мәдени-адамгершілік кодексінің сақтаушысы ретіндегі ауылмен бұл байланыс бойымызда бар болса, біз де ел болып өміршең, берікпіз.

Ал ауылды жоғалтсақ, аймақтардың ерекшелігі мен қуатын жоғалтсақ, ұлт рухымен байланысымыз жоғалады. Елбасы Қасым-Жомарт Тоқаевтың ауылды дамытуға, жергілікті халықтың тұрмыс деңгейін көтеруге, жергілікті ерекшеліктерді ашуға, облыс пен аудан тұрғындарын саяси-экономикалық ұлттық жобаларға тартуға бағытталған реформаларының терең мәні де осында.

Қиындықтар мен проблемалар

Қазақстан әуел бастан-ақ қатаң орталықтандырылған басқару нысаны бар унитарлы мемлекет ретінде қалыптасты. Мұны тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы нақты жағдайлар талап етті, олар жаңа туған елді атаулы түрде ұстап тұрған әкімшілік-құқықтық шешімдердің қағаз шеңберін жыртып жіберу қаупін төндіретін орталықтан тепкіш күштерді тоқтату қажеттілігін талап етті. Бұл күштердің арасында пайда болған приходтық сепаратизм мен элиталық қысым болды. Сонымен қатар, қазіргі тәуелсіз ел ыдырап бара жатқан Кеңес Одағының транзиттік және шикізаттық қосымшасы ретінде өзінің жаңа тарихының салдарын жақсы түсінді.

Бір сөзбен айтқанда, нәзік мемлекеттілік пен жаңадан қалыптасқан егеменді экономика жүйесіне әлі күнге дейін әлемнің саяси картасындағы сұлба ғана болған елді бір арнаға тоғыстыратын темір тұғыр керек еді,бұл біртұтас тұтастыққа жұмыс істейтін институттары мен шешімдер қабылдаудың біртұтас тік тізбегі бар күшті, орталықтандырылған мемлекет. Тұңғыш Президентіміз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың шешімдері мен саясатының мақсаты да осы болатын.

Алайда, соңғы отыз жыл ішінде Қазақстан аяғынан тұрып, өзінің тарихи рөлін атқара отырып, оның жаңа тенденцияларға және тарихи қалыптасқан аймақтық ерекшеліктердің қажеттіліктеріне сәйкес ілгері жылжуына кедергі келтіре отырып, одан әрі дамуына кедергі жасай бастаған бұл қатып қалған құрылымнан асып түсті. Шамадан тыс орталықтандыру және жергілікті ерекшеліктерге назар аудармау нәтижесінде жинақталған теңгерімсіздік 2010 жылдың соңына қарай экономикалық проблемалар мен әлеуметтік міндеттер түрінде өрбіді. Нәтижесінде биік платформалардан жарияланған тұрақтылыққа нұқсан келтіру қаупі төнген жаңа шындық пайда болды.

Жаңа шындықтың басты ерекшелігі аймақтар арасындағы экономикалық даму деңгейлеріндегі алшақтық, демек, олардың тұрғындарының өмір сүру деңгейі мен әл-ауқатындағы алшақтық болды.

Жан басына шаққандағы жалпы өңірлік өнім (ЖӨӨ) ресурсқа бай батыс аймақтар мен ауылшаруашылық оңтүстік және солтүстік аймақтар арасында айтарлықтай өзгерді. Атырау облысында жан басына шаққандағы ЖӨӨ 21 миллион теңгеден асса, Түркістан облысында шамамен 2 миллион теңгені құрады, бұл 10 есе айырмашылық.

Мұнай мен газға бағдарланған Батыс елдің жалпы ішкі өніміне айтарлықтай үлес қосса, оңтүстік, солтүстік және шығыс экономиканы әртараптандырудың әлсіздігінен тоқырауға ұшырады. Бұл артта қалған аймақтар үшін «даму тұзағына» әкелді, онда төмен өнімділік кедейшілік пен бақыланбайтын миграцияны күшейтті.

Диспропорциялардың себептерінің бірі аймақтардың басым көпшілігінің бір немесе екі экономика секторына тәуелділігі болып табылады, бұл оларды әлемдік бағалардың ауытқуларына осал етті. Шикізатпен немесе субсидияланатын ауылшаруашылық «инемен» байланған аймақтық экономикалардың төмен әртараптандырылуы ресурстық емес сектордың әлсіз өсуіне әкелді — қаржыландырудың жеткіліксіздігі және өткізу нарықтарына қолжетімділіктің шектеулі жағдайында шағын және орта бизнестің дамуға ешқандай ынтасы болмады. Бұл әлеуметтік проблемаларды — табыстың төмендігі, кедейліктің жоғары деңгейі және жастардың ірі қалаларға кетуін күшейтті.

Ал, облыс билігі салық базасын ұлғайтуға мүдделі емес, бірінші кезекте орталықтан түсетін субсидияға ден қойды.

Бұл тағы бір мәселеге әкеліп соқтырады: өңірлер арасындағы біркелкі емес инвестициялық және бюджеттік тәуелділік. Инвестициялар шеткі аймақтарды елемей, астанаға, ірі қалаларға, кен өндіруші аймақтарға шоғырланды, бұл экономикалық және әлеуметтік бөліністерді күшейтті.

Ресурстардың теңсіздігі жағдайында өңірлер республикалық бюджеттен берілетін субвенцияларға тәуелді донорлар мен реципиенттерге бөлінді.

Осындай жағдайларда орталыққа онсыз да қатты тәуелді аймақтардың әкімшілік автономиясы мен экономикалық өзін-өзі қамтамасыз ету қабілеті әлсіреді. Нәтижесінде жергілікті деңгейде әр аймақтың ерекшелігі мен табиғи артықшылықтарына байланысты бастама мен даму әлеуеті әлсіреді.

Оның үстіне кең аумақты және халық тығыздығының төмендігін ескере отырып, инфрақұрылымның дамымағаны үлкен кедергі келтірді. Бұл ең алдымен көлік байланысына қатысты: жол желісінің саны мен сапасы аймақтық экономикалық интеграцияға, саудаға, туризмге және жай ғана қозғалыс еркіндігіне кедергі келтірді.

 Осылайша, Дүниежүзілік экономикалық форум сарапшыларының баяндамасына сәйкес, 2020 жылдардың басында Қазақстан жол инфрақұрылымының сапасы бойынша 119 елдің ішінде 90-шы орынды иеленді.

Инфрақұрылымдағы тағы бір мәселе цифрлық теңсіздік болды: жоғары жылдамдықты интернетке, демек, цифрлық мемлекеттік қызметтерге қолжетімділік ірі қалаларға қарағанда ауылдық жерлерде айтарлықтай нашар болды.

Экономикалық диспропорциялар аясында әлеуметтік және өмір сүру сапасының теңсіздіктері, әсіресе ауылдық жерлерде өсті. Білім мен денсаулық сақтаудың қолжетімділігінде айтарлықтай олқылықтар жинақталған. Кедейлік ауылдық және оңтүстік аймақтарда жоғары болды, оларда 2010 жылдардың аяғында ол халықтың 12%-ға дейін жетті, ал мегаполистердегі шамамен 5%.

Жалпы алғанда, экономикалық, қаржылық, адамдық және инфрақұрылымдық белсенділік екі ірі қалада – Астана мен Алматыда шоғырланған. Бұл олардың және елдің қалған бөлігі арасында өмір сүру деңгейінде, мүмкіндіктерінде және қызмет көрсету сапасында үлкен алшақтық тудырды.

Нәтижесінде демографиялық және көші-қон проблемалары күшейді. Жастар білім, жұмысқа орналасу және өмір сүру деңгейін жақсарту үшін ауылдардан қалаларға, ал облыс орталықтарынан мегаполистерге белсенді түрде кетіп, миллионнан астам халқы бар қалалардағы миграциялық қысымды күшейтті. Осылайша, соңғы жылдары Астана халқының саны 250-300 мың адамға өсті, ал ресми түрде 1,5 миллион халқы бар елорданың инфрақұрылымы күніне шамамен 2 миллион адамға қызмет көрсетуге мәжбүр.

Солтүстікте демографиялық, әлеуметтік инфрақұрылым мен экономикалық әлеуетті әлсіреткен халықтың кетуінен зардап шекті, ал халық саны тым көп оңтүстікке жер мен су тапшылығы жағдайында туудың жоғары деңгейі ауыртпалық түсірді, бұл әлеуметтік шиеленісті күшейтті.

Бірін-бірі тамақтандыратын аймақтық дамудың проблемалары мен қиындықтары соңғы 30 жылда біртұтас анти-жүйеге айналды, сондықтан жеке өзекті мәселелерді басқа міндеттерден оқшаулап шешу әрекеттері тұрақты нәтижелерге қол жеткізе алмады.

 Сондықтан да өңірлік дамуға шын мәнінде жүйелік көзқарас Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың реформалар күн тәртібіндегі негізгі тармақтардың біріне айналды.

Негізгі қағида: ондаған жылдар бойы қордаланған мәселелердің Гордиан түйінін үзбей, бірте-бірте, жіп-жіп, бүкіл шиеленісті шешу. Дағдарысты басқару, өртті сөндіру және дереу нәтиже беру емес, керісінше, барлық деңгейлерде негізделген шабуыл жүйесін құру, мәселені біртіндеп, бірақ мұқият шешу. Жүйелілік, жан-жақтылық және ұзақ мерзімді перспективаға бағытталған кезең-кезеңімен көзқарас — Президент Тоқаевтың аймақтық реформаларының үш тұғыры осылар.

Жүйелі тәсіл

Алдыға оза айтып өтейін: осы мақалаға материалдар дайындау барысында тағы бір рет көзім жетті – Жаңа Қазақстанды құрудың жеті жылының әр кезеңі, әр бағыты, қойылған әрбір міндеті сөздің тура мағынасында тұжырымдамалық көзқарас пен жүйелі жоспарлауға сүйеніп келеді. Алдымен тұжырымдама, жоспар, бағдарлама – содан кейін іс-қимыл, түзетулер, нәтиже. Бұл тәсіл салалық жобаларға да, аймақтарды кешенді дамытуға да бірдей қолданылады.

2020 жылдың қыркүйегінде-ақ Мемлекет басшысы жүйелі реформаларды бастап, теңгерімді аумақтық дамуды қамтамасыз ету міндетін қойды. Бұл бағыт жаңа мемлекеттік басқару моделі мен жаһандық шынайылықтар жағдайындағы экономикалық бағыттан кейін маңызы жағынан үшінші өзекті мәселе ретінде айқындалды.

Ел Президенті жекелеген мәселелерге ғана емес, елдің аумақтық және кеңістіктік дамуының тәсілдерін түбегейлі қайта қараудың қажеттілігіне назар аударды. Өңірлердің экономикалық мамандануындағы айырмашылықтар мен өмір сүру деңгейі және мемлекеттік қызметтердің сапасындағы алшақтықты мойындай отырып, Мемлекет басшысы өңірлік саясаттағы жаңа тәсілдің басты элементін айқындады: Қазақстан өңірлерінің бәсекелік артықшылықтарын ескере отырып, аумақтық дамуды қалыптастыру.

Сонымен қатар өңірлік дамуға деген жаңа көзқарас басқарылатын урбанизацияға мүмкіндік берді, “көші-қон толқындарының” кезең-кезеңімен жүруін қамтамасыз етіп, ірі қалалардағы шамадан тыс қоныстану мен әлеуметтік шиеленістердің алдын алды. Сол уақытта ауыл әлеуетін толық ашу стратегиялық маңызды міндет ретінде жарияланды.

Бір жылдан соң, 2021 жылы, бұл тәсілдер “Халық бірлігі және жүйелі реформалар – ел өркендеуінің берік негізі” атты Жолдауда толықтырылды. Мұнда әлеуметтік-экономикалық дамуындағы өңірлік теңсіздіктерді азайтуға басымдық берілді. Сонымен қатар Қасым-Жомарт Кемелұлы өңірлердің қаржылық дербестігін арттыру мәселесін көтерді. Ол әкімдердің жергілікті бизнесті дамытуға, инвестициялар мен салық базасын ұлғайтуға мүдделілігімен ұштасуы тиіс деп атап өтті.

Урбанизацияның тұрақты үрдісін ескере отырып, Мемлекет басшысы агломерацияларды дамыту туралы заң әзірлеуді тапсырды, ол 2023 жылдың қаңтарында қабылданды. Ел Президенті миллион тұрғыны бар қалалар жаһандық бәсекеге қабілеттіліктің тірегіне, ал облыс орталықтары өңірлердің өсу нүктелеріне айналуы тиіс екенін атап өтті. Сонымен бірге моноқалалардың әрі қарайғы қызмет етуіне қатысты ұтымды шешімдер қабылдау қажеттілігі айтылды.

Елдің “ішкі байланыстылығын” күшейту үшін орталықты өңірлермен байланыстыратын бірыңғай көлік желісін қалыптастыруды аяқтау және әрбір облыс үшін инфрақұрылымдық даму бағдарламаларын іске қосу тапсырылды.

Мемлекет басшысы бұл тәсілдерді 2022 жылдың ақпанында қабылданған 2025 жылға дейінгі аумақтық даму жоспарына енгізуді тапсырды. Жоспар өңірлерді кешенді дамытуға, халықтың өмір сүру сапасы мен деңгейін арттыруға, әр өңірдің бәсекелік артықшылықтарын ескере отырып, жаңа “өсу нүктелерін” ашуға бағытталды.

Аумақтық даму жоспары стратегиялық бағдар рөлін атқарып, соңғы 30 жылда қалыптасқан теңсіздіктерді жоюға бағытталған өңірлік реформалардың жалпы векторын айқындады. Жоспар жүзеге асқан уақыт ішінде Қазақстан халқы 780 мың адамға өсіп, 19,5-тен 20,3 миллионға жетті, өмір сүрудің күтілетін ұзақтығы 70,4 жастан 75,4 жасқа дейін артты, урбанизация деңгейі 2020 жылғы 59%-дан 2025 жылы 63%-ға дейін өсті, жан басына шаққандағы ІЖӨ 9,1 мың АҚШ долларынан 14,7 мың долларға дейін ұлғайды.

2025 жылдың тамызында бұл Жоспардың орнына жаңа тәжірибелер мен қалыптасқан жағдайларды ескере отырып әзірленген Қазақстанның 2030 жылға дейінгі өңірлік даму тұжырымдамасы қабылданды.

Децентрализация

Президенттің децентрализация мен өңірлердің дербестігін арттыру бағыты – реформалардың ең басты және мәні жағынан, бәлкім, ең революциялық бағытына айналды. Тарихымызда алғаш рет орталық билік өз өкілеттіктерінің бір бөлігін бөлісіп, өңірлерге экономикалық қана емес, саяси басқару тетіктерін де беруге шешім қабылдады.

Революция эволюциялық жолмен жүріп жатыр – асығыстыққа жол бермеу үшін. 2021 жылдың шілдесінен бастап ауылдар, кенттер мен ауылдық округтер әкімдерін тікелей сайлау бойынша пилоттық жоба іске қосылды. 2023 жылдың тамызына қарай 1668 әкім сайланды, олардың 57%-ы – жаңа тұлғалар, негізінен қырық жастағы буын өкілдері. Олар – мұғалімдер мен дәрігерлер, фермерлер мен кәсіпкерлер, кәсіпорын басшылары – жергілікті мәселелерді жақсы білетін адамдар. Келесі кезеңде, 2023 жылдың қарашасында, 42 ауданда және өңірлік маңызы бар 3 қалада аудандық және қалалық әкімдердің пилоттық сайлауы өтті. Сол кезде болған қызу қоғамдық қызығушылықты көпшілік жақсы біледі – 63% сайлаушылардың қатысуы бұрын-соңды болмаған электоралдық белсенділікті көрсетті: қатысуға шамамен 250 адам өтініш берді.

Пилоттық сайлаулар өз тиімділігін дәлелдеп, бүкіл ел бойынша аудан әкімдерін сайлау процесін бастады. 2025 жылға қарай аудан әкімдерінің 100%-ы жергілікті деңгейде сайланады. Бұдан әрі – одан да көп өзгеріс күтілуде. 2024 жылғы Жолдауында Мемлекет басшысы қағидатты шешім қабылданғанын жариялады: 2025 жылдан бастап облыстық маңызы бар қалалардың әкімдерін тікелей сайлау жүйесіне көшу. Жаңа жүйе бойынша алғашқы сайлау осы жылдың қазан айында Семей қаласында өтті.

“Кімді халық сайласа, сол халықтың алдында есеп береді” деген бұрын ұмытылған, тіпті кейбіреулерге таныс емес қағида өңірлерде алғашқы кішкентай қадам жасады, ал бұл бүкіл Қазақстан үшін алып серпіліске айналмақ.

Алайда өңірлердің өзін-өзі қамтамасыз етуінің басты өзегі – қаржылық децентрализация – ұзақ уақыт бойы біржақты бюджетаралық қатынастар жүйесінің кедергісіне тап болып, толық қуатымен жүзеге аспай келді.

Иә, 2019 жылдан бері жергілікті бюджеттердің салықтық түсімдері үш есе өсіп, 2,4 трлн теңгеден 2024 жылы 7,4 трлн теңгеге жетті. Алайда сонымен қатар республикалық бюджеттен бөлінетін субвенциялар да осындай қарқынмен өсіп, 2024 жылы 5,3 трлн теңгеге жетті, ал мақсатты трансферттермен бірге олардың жалпы көлемі жергілікті бюджеттердің кіріс бөлігінде 7,3 трлн теңге болды.

Ел бойынша өңірлердің орталыққа тәуелділігі орта есеппен 50%, кей жерлерде тіпті 70%-дан асып кетті, ал сол өңірлердің өзіндік кірістері 17-23%-дан аспады. Бұл жағдай тұйық шеңберге ұқсайтын: бюджеттік масылдық үшін ешкім жауап бермейді, ал кепілдендірілген трансферттерді еш күш жұмсамай алатын өңірлерге экономикалық дербестікке ұмтылудың қажеті болмайды.

Осы тұйық шеңберді бұзу үшін Мемлекет басшысының бастамасымен Қазақстанда бюджетаралық қатынастарды түбегейлі өзгертетін кең ауқымды реформалар жүзеге асырылуда. Олар, бір жағынан, өңірлердің бюджеттік дербестігін ынталандыруға, екінші жағынан – олардың жауапкершілігін арттыруға бағытталған. Өзгерістердің бір бөлігі жаңа Бюджет кодексіне енгізілді. Реформалар бюджет деңгейлері арасындағы трансферттерді бөлу жүйесін қайта құруды көздейді.

Енді, 2026 жылдан бастап, республикалық бюджеттен берілетін жалпы сипаттағы трансферттер өңірлік стандарттар жүйесінің (ӨСЖ) көрсеткіштеріне байланыстырылады. Өңірлер осы қаражат аясында 12 бағыт бойынша инфрақұрылымды теңестіруге міндетті болады, оған әлеуметтік нысандар, көлік, жолдар, коммуникациялар, тұрмыстық қызмет көрсету, демалыс пен ойын-сауық кіреді. Дамуы төмен өңірлер орташа көрсеткіштерге жету үшін көбірек қаржыландырылады. Бұл жаңа тәсіл бюджетті ұтымды бөлумен қатар, өңірлер арасындағы және өңір ішіндегі инфрақұрылымдық айырмашылықтарды азайтып, елді мекендердің дамуын тиімді жоспарлауға мүмкіндік береді.

Ал өңірлік бағдарламаларды іске асыруға арналған мақсатты трансферттер тек аса маңызды және ұлттық маңызы бар, әлеуметтік-экономикалық тиімділігі жоғары нысандар мен жобаларға ғана бөлінетін болады. Ал базалық инфрақұрылымды (сумен жабдықтау, газдандыру, жол жөндеу, ТКШ және т.б.) дамытуға арналған өңірлік жобалар енді өңірлердің үш жылдық инвестициялық жоспарларына енгізіліп, не жергілікті бюджеттер есебінен, не ӨСЖ көрсеткіштеріне байланысты жалпы сипаттағы трансферттер есебінен қаржыландырылады.

Реформалардың тағы бір мақсаты – жергілікті бюджеттердің кірісін арттыру. Бұл үшін бизнестен түсетін салықтардың көп бөлігі өңірлерде қалдырылатын болады. Бұрын аудан әкімдерінің өз бюджеті болмай, толықтай облысқа тәуелді еді. Енді жаңа Бюджет кодексі бойынша шағын және орта бизнестен түсетін КТС (корпоративтік табыс салығы) және ЖТС (жеке табыс салығы) аудан бюджеттеріне беріледі. Бұл аудан әкімдіктерінің қаржылық мүмкіндіктерін нығайтады. Облыстардың кірісінің 70%-ы аудан және облыстық маңызы бар қала бюджеттерінде шоғырланатын болады. Бұл әкімдерді кіріс базасын ұлғайтуға ынталандырады.

Жаңа Бюджет кодексі аясында өңірдің салықтық әлеуеті атты жаңа көрсеткіш енгізілді, ол жергілікті органдарды өз кірістерін өсіруге ынталандыруы тиіс. Сонымен бірге кіріс жоспары орындалмаған жағдайда, биліктің әр деңгейінде жеке жауапкершілік көзделген.

Реформалардың нәтижесінде алдағы үш жылда өңірлердің қаржылық дербестігі едәуір артады деп күтілуде: жергілікті бюджеттердің республикалық бюджетке тәуелділігі орта есеппен 50,7%-дан 33%-ға дейін төмендейді, ал өңірлердің кірісі 2026 жылы 10,7 трлн теңгеден 2028 жылы 13,3 трлн теңгеге дейін, яғни 24,3%-ға өседі.

Президент Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың децентрализацияға бағытталған реформаларының мәні – бір реттік шараларда емес, Қазақстанның мемлекеттік басқару жүйесін терең трансформациялауда. Қазірдің өзінде нақты, өлшенетін нәтижелер көрініп отыр, әсіресе бюджетаралық салада. Әрине, реформалар – бұл үдеріс, бірақ өзгерістердің бағыты айқын: қатаң орталықтандырудан өңірлер нақты қаржылық дербестікке ие болып, өз дамуы үшін жауап беретін модельге көшу.

Елдің қан айналым жүйесі

Ел, мемлекет – бұл жеке-жеке алынған өңірлер мен әкімшілік бірліктердің механикалық жиынтығы емес, біртұтас тірі организм. Оның жалпы өсуі мен дамуы әрбір жасушасы мен мүшесінің дамуы мен әл-ауқатына байланысты. Бұл организмнің өмір сүруі мен дамуы үшін қан тамырларының жүйесі қажет: заманауи инфрақұрылым, сапалы автомобиль және темір жолдары. Олар, біріншіден, елдің өңірлерін біртұтас етіп байланыстырып, адамдар мен тауарлардың еркін қозғалысын қамтамасыз етеді, екіншіден, жаһандық құндылық тізбектеріне интеграциялануға жағдай жасайды.

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстанның жалпы пайдаланымдағы көлік желісін КСРО-дан мұраға қалған 14,5 мың шақырым теміржол мен 86,8 мың шақырым автомобиль жолдары құрады. Алайда негізгі магистральдар меридиандық бағытта орналасқан болатын, себебі олар бұрынғы саяси-экономикалық жүйенің мүддесінде салынған еді, сондықтан Қазақстан өңірлері арасындағы ішкі байланыс дамымаған күйінде қалды. Бұдан бөлек, 90-жылдары, жас мемлекет енді ғана аяғынан тұрып, өмір сүру үшін күресіп жатқан шақта, ескірген технологиялармен салынған жүздеген шақырым жол тиісті күтімсіз қалып, біртіндеп жарамсыз бола бастады. Ал жаңа көлік артерияларының құрылысы экономиканың өсіп келе жатқан қажеттіліктеріне ілесе алмады.

Өңірлерді жаңа және жөнделген жолдар желісімен байланыстыру міндеті біртіндеп шешіліп отырды, дегенмен олардың саны мен сапасы халық пен экономиканың қажеттіліктерін қанағаттандырмады. Көлік инфрақұрылымының лайықты деңгейі туралы көптеген уәделер, өкінішке қарай, жақсы ниет немесе есептердегі сандар түрінде қалып отырды.

Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың реформалары бұл бағыттағы жұмыстарға жаңа серпін беріп, басымдықты өңірлердің теңгерімді дамуы мен интеграциясына, экономикалық өсудің және әлеуметтік тұрақтылықтың маңызды факторы ретінде елдің біртұтас әрі тиімді көлік қаңқасын қалыптастыруға бұрды. Әлем бойынша аумағы жөнінен тоғызыншы орын алатын ел үшін көлік байланыстығын қамтамасыз ету Президент саясатының басым бағыттарының біріне айналды.

Автомобиль жолдары саласында соңғы алты жылда республикалық маңызы бар 4,4 мың шақырымнан астам трасса қайта жаңғыртылды, оның ішінде “Орталық – Шығыс”, “Орталық – Оңтүстік”, “Талдықорған – Өскемен”, “Ақтөбе – Атырау – Астрахань” және басқа да негізгі көлік дәліздері бар. 2025 жылы құрылыс, қайта жаңарту және жөндеу жұмыстары 13 мың шақырым жолды қамтыды.

Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша қазіргі уақытта жалпы ұзындығы 890 шақырым болатын “Астана – Ырғыз” жаңа автомагистралінің құрылысы басталуда. Бұл трасса өңірлердің байланыстығын қамтамасыз етудің маңызды элементі болып, Орта дәліз аясында Қорғас пен Каспий теңізінің порттарын біріктіреді. Жалпы алғанда, 2030 жылға дейін салынатын жаңа автомобиль жолдарының жалпы ұзындығы 4,7 мың шақырымды, оның ішінде 3,7 мың шақырым I санаттағы жолдарды құрайды.

Егер 2010–2019 жылдар аралығында қатты жабыны бар жалпы пайдаланымдағы автомобиль жолдарының ұзындығы 1,3%-ға қысқарса, 2019–2024 жылдары ол 2,5 мың шақырымға немесе шамамен 3%-ға артты. Айта кеткім келеді: бұл жай ғана жекелеген жолдар емес, бүкіл ел организмін байланыстырып, қоректендіріп тұрған толыққанды қан айналым жүйесі.

Қазақстанның кең аумақтарының байланыстығы үшін жүк тасымалының негізгі арнасы болып табылатын теміржолдар аса маңызды. Алайда 2010 жылдардың соңына қарай жалпы ұзындығы 16 мың шақырым болатын теміржол желісінің тозу деңгейі 57%-ға жетті. Осыған байланысты 2029 жылға дейін 5 мың шақырым теміржол салу және жаңғырту, сондай-ақ 11 мың шақырымды жөндеу жоспарланған. Бұл теміржол желісінің негізгі учаскелеріндегі өткізу қабілетін бірнеше есе арттырып, пойыз қозғалысының жылдамдығы мен қауіпсіздігін көтереді.

2025 жылғы 30 қыркүйекте Мемлекет басшысы ұзындығы 836 шақырым болатын “Достық – Мойынты” теміржол учаскесінің екінші желісін іске қосты. Бұл желі Қытаймен екі теміржол шекара өткелінің бірі – Алашанькоуға шығуды қамтамасыз етеді. Ауқымды инфрақұрылымдық жоба өткізу қабілетін бес есе арттырып, жүк тасымалының өтуін 42%-ға жылдамдатады, бұл Қазақстанды “Еуропа – Қытай” көлік дәлізінің негізгі буынына айналдырады.

Жақын уақытта Алматы айналма теміржолының құрылысы аяқталады деп күтілуде, ал 2027 жылға қарай “Дарбаза – Мақтаарал” тармағы іске қосылады. Бұл жобалар елдің транзиттік әлеуетін арттырумен қатар, өңірлер үшін жаңа өсу нүктелерін қалыптастырып, оларды жеткізу тізбектеріне енгізуге мүмкіндік береді.

Көлік әлеуетін тиімді пайдалану үшін локомотив және вагон паркін жаңарту қажет. Қазіргі уақытта шамамен 2 мың локомотив және 142 мың жүк вагоны пайдаланылуда, ал 2029 жылға дейін 450 жаңа локомотив пен 7 мың вагон іске қосу жоспарланған. Осы тұрғыда АҚШ-пен жасалған тарихымыздағы ең ірі келісім – американдық локомотивтерді жеткізу және сервистік қызмет көрсету туралы шарт – дер кезінде қабылданған шешім болды. Бұл келісім Дональд Трамп пен Қасым-Жомарт Тоқаев арасындағы уағдаластық негізінде жасалды. Америкалық көшбасшы бұл келісімді тарихи деп атап, оның аясында Қазақстанда жақсартылған сипаттамалары бар 300 жүк локомотивін өндіру қарастырылғанын айтты. АҚШ-тың сауда министрі Говард Латник бұл мәміле жалпы алғанда Еуропа мен Азия арасындағы көлік дәлізін дамытуға ықпал ететінін атап өтті.

Еліміз арқылы шығыстан батысқа және солтүстіктен оңтүстікке өтетін трансконтиненталдық дәліздердің әлеуеті зор. Соңғы 10 жылда Қазақстан арқылы өтетін транзиттік ағым екі есе артып, 27,4 млн тоннаға жетті, ал 2029 жылға қарай оны 67 млн тоннаға дейін жеткізу жоспарлануда. Бірақ халықаралық логистикалық бағыттар өңірлік даму үшін де маңызды. Қазірдің өзінде өңірлерде әлемдік деңгейдегі жаңа қойма терминалдары ашылуда, жалпы алғанда инфрақұрылымның жаңа сапалы деңгейі қалыптасуда. Бұл – “үлкен әлемнің тынысы”, оны облыстар мен аудандардың тұрғындары сезінетін болады.

Осы тұрғыда Транскаспий халықаралық көлік бағыты ерекше мәнге ие. Ол еліміздің бірнеше облысы арқылы екі тармақпен өтеді – Оңтүстік және Орталық Қазақстан арқылы Каспий теңізі жағалауындағы порттарға дейін. Мұхитқа тікелей шығатын жолы жоқ еліміз үшін бұл “ұлы шөп теңізі” арқылы өтетін трансокеандық маршруттың баламасы. Бір кездері Ұлы Жібек жолы Шығыс пен Батысты байланыстырып, сол аумақтардың дамуына серпін берсе, бүгінде Шығыс Азиядан Еуропаға бағытталған Орта дәліз – біздің өңірлерімізді әлемге, ал әлемді өңірлерімізге ашатын портал.

Қазақстанның нейрондық желісі 

Егер көлік инфрақұрылымы өзінің тармақталуы мен қызметі жағынан мемлекеттің қан айналым жүйесі болса, онда осы ұқсастықты жалғастыра отырып, цифрлық инфрақұрылымды оның нейрондық желісі деуге болады. Ал бүкіл организм, соның ішінде шалғайдағы периферия да неғұрлым жақсы “иннервацияланған” болса, ол соғұрлым өміршең болады, цифрлық дәуірде ішкі және сыртқы ортадағы қажеттіліктер мен сын-қатерлерге әр жасушасымен жауап бере алады.

Бұл салада артта қалуға болмайды: дәл осы жаппай цифрландыру және жасанды интеллектіні енгізу, соның ішінде кең байтақ даладағы ең шалғай ауылға дейін жеткізу, ұлттың бүгінгі даму деңгейін қамтамасыз етіп, ертең оны шынайы бәсекеге қабілетті етеді.

Цифрландырудың “екінші толқыны” салыстырмалы түрде тар мемлекеттік қызметтер сегментінен цифрлық теңсіздікті еңсеруге, цифрлық технологияларды күнделікті өмір мен экономикаға интеграциялауға басымдық берді. Ол инфрақұрылымды, нормативтік базаны, цифрлық дағдыларды, стартаптар мен инновацияларды қамтиды. Негізгі мақсат – шалғай ауылдық аймақтарды қоса алғанда, барлық өңірлерде тұрақты кең жолақты қосылым орнату.

Алайда шағын қалаларда, қала маңдарында және ауылдарда қолжетімділік арналары мүлде ескірген. Мұнда негізінен ADSL технологиясы, яғни “мыс” телефон арналары арқылы секундына 10 Мбит-ке дейінгі жылдамдықпен деректерді беру қолданылады. Кең жолақты қосылымды қамтамасыз ететін талшықты-оптикалық инфрақұрылым ауылдық жерлерде бар болғаны 18%, шағын қалаларда – 28%, ал ірі қалаларда 44%-ға жетеді.

Сонымен қатар ауылдық елді мекендердің Қазақстан аумағы бойынша шашыраңқы орналасуы оларды байланыс операторлары үшін экономикалық тұрғыдан тартымсыз етеді. Операторлар әдетте халқы тығыз және бизнес шоғырланған қалаларды таңдайды. Бұл тұрмақ, елді мекендерден тыс немесе иен жолдар бойында орналасқан ауыл шаруашылығы кәсіпорындары мүлде назардан тыс қалып жатады.

Цифрлық алшақтыққа жүйелі жауап – Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша 2023 жылдың қазан айында қабылданған “Қолжетімді интернет” ұлттық жобасы болды. Оның мақсаты – 2027 жылға дейін барлық елді мекендерді кемінде 100 Мбит/с жылдамдықтағы интернетпен қамтамасыз ету.

Қазіргі уақытта 3 мыңнан астам ауылда талшықты-оптикалық байланыс желілерін салу жұмыстары жүргізілуде, шағын және орта байланыс операторларын қолдау арқылы 400 мың үй шаруашылығына жоғары жылдамдықты интернет жеткізілмек.

Кейбір ауылдарда, яғни саны 500-ден астам елді мекенде, қашықтықтың немесе географиялық қиындықтардың салдарынан сымды интернет жүргізу мүмкін емес. Мұндай жерлерде ғарыштық байланыс жүйесінің ресурстары пайдаланылады. Осылайша, 2025 жылдың маусым айында Цифрлық даму министрлігі мен Starlink компаниясы елімізде спутниктік интернетті ресми іске қосу туралы келісімге қол қойды. Бұл шешім шалғай аудандарды цифрлық байланыстыруға мүмкіндік береді.

Республикалық және негізгі облыстық автожолдарды мобильді интернетпен қамту үшін 480-нен астам антенна-мачталық құрылым салынады. Республика маңызы бар барлық қалалар мен облыс орталықтарында 5G желілері енгізіледі.

Қазақстан аумағының барлығында цифрлық экожүйеге қолжетімділіктің маңызды элементіне өңірлік хабтардың дамуы айналды – бұл технологиялар туындайтын, стартаптар өсетін және кәсіби қауымдастықтар қалыптасатын, цифрлық дағдылар үйретілетін, білім беру жобалары дамитын кеңістіктер.

Бүгінде елордадағы Astana Hub үлгісінен кейін технологиялық кәсіпкерлікті және цифрлық инфрақұрылымды дамытуға бағытталған 19 өңірлік IT-хаб ашылды. Өңірлік IT-хабтардың ашылуы – елдің цифрлық трансформациясы аясында өңірлерді таланттар мен инвестициялар тарту орталығына айналдыратын болашақ экономикасына жасалған нақты қадам.

Адам капиталы және әлеуметтік инфрақұрылым

Біз – жас әрі қарқынды өсіп келе жатқан ұлтпыз: 2023 жылы Қазақстан 20 миллиондық психологиялық межеден өтті. Бұл жиынтық туу коэффициентінің өсуінің нәтижесі болды – 2020 жылы ол тәуелсіздік жылдарындағы ең жоғары деңгейге – 3,13-ке жетті, оның ішінде ауылдық жерлерде бұл көрсеткіш 3,56-ға дейін көтерілді. Басқаша айтқанда, бір қазақстандық отбасыға орта есеппен үш және одан да көп бала келеді. Алайда туу көрсеткіші аймақтар арасында айтарлықтай ерекшеленеді: оңтүстікте ең жоғары шегіне жетсе, солтүстікте төмендейді. Ауыл мен шағын қалалардағы инфрақұрылымның жеткіліксіз дамуы аясында бұл демографиялық алшақтық бақылаусыз көші-қонмен ушығып отыр, ол, Мемлекет басшысы атап өткендей, еліміздің ең ірі қалаларына тартылу орталықтары ретінде инфрақұрылымдық тұрғыдан орасан зор жүктеме түсіреді.

Осындай жағдайда адамдардың өмір сүруі мен дамуы үшін жергілікті жерлерде жайлы әрі қауіпсіз жағдай жасау ерекше маңызды – сапалы тұрғын үй мен заманауи әлеуметтік инфрақұрылымнан бастап, қолжетімді білім мен денсаулық сақтау және цифрлық қызметтерге дейін. Халық санының өсуі мен оның негізгі игіліктермен қамтылу деңгейі өзара тең болуы тиіс.

Қазақстан – әлеуметтік мемлекет, біз үшін ең бастысы – азаматтарымыздың әл-ауқаты. Мемлекет басшысы атап өткендей, жергілікті жерлердегі әлеуметтік инфрақұрылымды дамытуға салынған орасан қаражат – бұл да экономикаға салынған инвестиция, бірақ жанама түрде – адамға салынған инвестиция арқылы. Әлеуметтік саланы дұрыс қаржыландыру – ең алдымен, ұзақ мерзімді нәтиже беретін сауатты инвестиция.

Осындай мемлекетшіл прагматизм ғана, камера алдында айтылатын ұрандар мен қайырымдылық емес, адамдардың өмір сүру деңгейін арттырып, өңірлердің тұрғындарына жақсы болашаққа үміт береді, ал бұл өз кезегінде бүкіл елдің болашағына сенім ұялатады.

Осы тұрғыдан алғанда, әлеуметтік мемлекет жақсы ата-ана секілді, ең алдымен, азаматтарының білімі мен денсаулығына қамқорлық жасайды.

2019 жылдан бері ел өңірлерінде рекордтық мөлшерде – 1 миллион оқушы орнына арналған 1200 мектеп салынды. Ауылдық жерлерде 3000-нан астам мектеп жаңғыртылды, 100-ден астам үш ауысымды және апатты мектептің мәселесі шешілді, сондай-ақ 200 мектептегі орын тапшылығы жойылды. Сыбайлас жемқорлардан тәркіленген қаражатты жинақтайтын Білім инфрақұрылымын қолдау қорының арқасында 74 заманауи мектеп ашылып, тағы 15 мектептің құрылысы жүргізілуде. Мектеп реформасының өңірлердегі басым бағыттарының бірі – заманауи оқу жағдайларын жасау және тұратын жеріне қарамастан сапалы білімге тең қолжетімділікті қамтамасыз ету.

“Комфортная школа” ұлттық жобасы аясында 2024–2025 жылдары 460 мың оқушы орнына арналған 217 мектеп салу жоспарланған, олардың 40%-дан астамы ауылдық жерлерде орналасқан. Қазір олардың басым бөлігі салынды, тағы 41 мектеп құрылыстың аяқталу сатысында. Бұл жай ғана ғимараттар емес – бұл балалар заманауи талаптарға сай білім алу мүмкіндігіне ие болатын жаңа өсу нүктелері.

Мектеп инфрақұрылымын бірыңғай заманауи форматқа көшірудің келесі кезеңі – бар оқу орындарын жаңарту болады: алдағы үш жыл ішінде бұл жұмыс 1200-ден астам мектепті қамтиды, олардың жартысынан көбі ауылдық жерде орналасқан.

Мұнда сөз тек қабырғалар тұрғызу, коммуникация тарту немесе мектеп аумағын абаттандыру жайында ғана емес. Негізгі басымдық мазмұндық бөлікке беріледі: жоғары жылдамдықты интернетке қолжетімділік, заманауи оқу кабинеттері, жаңа білім беру технологиялары. Мұның барлығы ауыл балаларына ірі қалалардағы лицейлерден кем түспейтін жағдайда оқу мүмкіндігін береді.

Қазақ мектебі – қала мен ауыл арасындағы шекаралар жойылатын тең мүмкіндіктер кеңістігіне айналуы тиіс. Жақын болашақта білім берудегі өңірлік теңсіздік еңсеріледі, ал әрбір бала, тұрғылықты жеріне қарамастан, өз әлеуетін ашып, елдің болашағына үлес қосу мүмкіндігіне ие болады.

Ұқсас үдерістер бүгінде денсаулық сақтау жүйесінде де жүріп жатыр

Қазақстандағы денсаулық сақтау инфрақұрылымы он жылдықтардың соңына қарай, ковид пандемиясының қарсаңында, өсудің орнына қысқарып кетті. Бұл қысқару 90-жылдардың ортасынан басталды: екі мыңға жуық нысаннан 2000-жылдардың ортасына қарай шамамен мыңға дейін азайды.

2019 жылға қарай небәрі 749 аурухана қалды. Егер 1991 жылы медициналық мекемелер бір уақытта 230,4 мың науқасты қабылдай алса, 2019 жылы бұл көрсеткіш небәрі 96,3 мың адамды құрады.

90-жылдардағы жағдай түсінікті – денсаулық сақтауға қаражат жетіспеді, бірақ кейінгі кезеңде ойдан шығарылған қаржылық “тиімділік” мәселелері алдыңғы орынға шықты. Мұндай көзқарастың салдарын ел пандемия кезінде айқын сезінді – орын да, жабдық та, дәрі-дәрмек те жетіспеді, тіпті елордада, ауыл туралы айтпағанда.

Ковидтің ауыр сабақтары зая кеткен жоқ. Қазақстан медициналық инфрақұрылымды ауқымды дамыту мен жаңғырту бағытын таңдады. 2022 жылдан бері ел бойынша 927 денсаулық сақтау нысаны салынды. Бірақ ең бастысы – бетбұрыс ауылға қарай жасалды. 2022 жылғы қыркүйекте Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Реформалар жөніндегі жоғарғы кеңестің кезекті отырысында “Ауылдық денсаулық сақтауды жаңғырту” ұлттық жобасын мақұлдады.

Ұлттық жоба аясында 655 медициналық нысан салу көзделген, олардың 596-сы – амбулаториялар, фельдшерлік-акушерлік және медициналық пункттер – пайдалануға берілді. 2025 жылдың соңына дейін алғашқы медициналық-санитарлық көмек көрсететін қалған 59 нысанды ашу жоспарланған. Сонымен қатар 32 көпбейінді орталық аудандық аурухана жаңғыртылып жатыр. Бұл инфрақұрылым болашаққа бағытталған – өңірлердегі медициналық қызмет сапасы түбегейлі жаңа деңгейге көтеріледі.

Әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту – Қазақстанның болашағына салынған стратегиялық инвестиция. Оның табысты жүзеге асуы еліміздің шикізаттық экономикадан адами капиталға негізделген экономикаға көшуіне түрткі болады. Бұл тек өмір сүру деңгейіндегі айырмашылықтарды шешіп қана қоймай, ұзақ жылдарға созылатын тұрақты даму, әлеуметтік тұрақтылық және өңірлердің экономикалық бәсекеге қабілеттілігінің іргетасын қалайды.

Ұлт бесігі

Бүгінде қазақстандықтардың шамамен 37%-ы немесе 7,5 миллиондай адам ауылдарда тұрады, әрі жыл сайын ауыл тұрғындарының және ауылдардың саны азайып келеді. Бұл өз алдына жақсы да, жаман да емес – бұл елдің даму деңгейі мен ауыл халқының үлесі арасындағы белгілі бір өзара байланыс­тың объективті көрінісі ғана.

Бұл корреляция былай көрінеді: елдің экономикалық, әлеуметтік және технологиялық дамуының деңгейі неғұрлым жоғары болса, ауыл халқының үлесі соғұрлым төмен. Бұл екі өзара байланысты үдерісті көрсетеді – экономикалық өсумен қатар жүретін урбанизацияны және жұмыс күшіне сұранысты азайтатын ауыл шаруашылығын механизациялауды. Бұл заңдылық айқын түрде халықтың табысына тікелей тәуелділікте көрінеді: жан басына шаққандағы ІЖӨ жоғары болған сайын, ауыл халқының үлесі азаяды.

Бұл екі көрсеткішті біздегі, көршілеріміздегі және әлемдегі ең дамыған экономика – АҚШ-пен салыстырып көрейік: онда ауыл халқының үлесі шамамен 16,5%, ал жан басына шаққандағы ІЖӨ – 85 810 доллар. Ресейде: 26% және 14 889 доллар, Қытайда: 34,5% және 13 303 доллар, Қазақстанда: 37% және 14 445 доллар, Өзбекстанда: 49,4% және 3162 доллар. Мұнда екі шеткі мысал айқын көрінеді – ауыл халқының үлесі аз АҚШ және халықтың жартысына жуығы ауылда тұратын Өзбекстан, мұнда жан басына шаққандағы ІЖӨ төмен, бұл белгілі бір дәрежеде үлгінің дұрыстығын дәлелдейді: табыс деңгейі төмен болса, ауыл халқы көп. Дегенмен бұл үрдістің объективтілігіне қарамастан, ауыл қолдауды және дамуды аса қажет етеді – ауыл тұрғындары үшін заманауи жағдайлар жасап, олардың өмір сүру деңгейіндегі алшақтықты қысқарту керек. Ауыл әрдайым халқымыздың бесігі, оның рухани өзегі мен болмысы болып келген, сондықтан оның әлсіреуі қалыптасып келе жатқан ұлттың мүддесіне үлкен соққы болар еді.

Осы тұрғыдан алғанда, Мемлекет басшысының ауыл мен ауылдық аумақтарды дамыту жөніндегі шаралары тек экономикалық немесе әлеуметтік сипатқа ие емес – олардың ішкі логикасы түптеп келгенде, мемлекетті мемлекет ететін басты құрамдас бөлік – ұлттық бірегейлікті сақтау мен нығайтуға бағытталған.

Сондықтан Президент Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың сайлаудан кейін 2022 жылғы 26 қарашада қол қойған ең алғашқы Жарлығы – 2023–2027 жылдарға арналған ауылдық аумақтарды дамыту тұжырымдамасы туралы жарлық болды. Өзінің инаугурациялық сөзінде Мемлекет басшысы атап өтті: “Менің сайлауалды бағдарламамда ауылдарды дамытуға ерекше көңіл бөлінді. Бүгінде халықтың шамамен 40%-ы ауылдық жерде тұрады. Халық арасында “Ауыл – ел бесігі” деп бекер айтылмаған. Сондықтан ауыл тұрғындарының өмір сүру жағдайларын жақсарту – біздің абыройлы міндетіміз”.

Тұжырымдаманы іске асырудың жұмыс құралы ретінде әлеуметтік, инженерлік және көлік инфрақұрылымын жаңғыртуға бағытталған “Ауыл – ел бесігі” (2019) бағдарламасы енгізілген және ол өз тиімділігін дәлелдеді. 2027 жылға қарай даму әлеуеті жоғары 3500 ауылда тұратын 7 миллион ауыл тұрғыны үшін базалық қызметтер мен инфрақұрылымның заманауи деңгейі қамтамасыз етіледі. Бұл – жаңа мектептер мен медициналық мекемелер, мәдениет және спорт нысандары, ауыл ішіндегі жолдар, үздіксіз су және электрмен жабдықтау, кеңжолақты интернетке қолжетімділік, ХҚКО ашу және тағы басқалар.

Ауыл тұрғындарының табысын арттыру агроөнеркәсіптік өндірісті, кәсіпкерлікті және ауыл шаруашылығы кооперациясын дамыту арқылы жүзеге асады. Ұсақ шаруашылықтарды біріктіру фермерлерге жерді, ауылшаруашылық техникасын, суару жүйелерін бірлесе пайдалану арқылы шығындарды азайтып, өнім көлемін арттыруға, сондай-ақ делдалдарсыз тұрақты өткізу нарығын жолға қоюға мүмкіндік береді. Мұнда негізгі құралдардың бірі – 2023 жылы басталған “Ауыл аманаты” жобасы, ол ауылдағы шағын бизнесті және кооперацияны жеңілдетілген микронесиелер мен техника лизингі арқылы дамытуға бағытталған.

Тұжырымдаманы іске асыру нәтижесінде күнкөріс деңгейінен төмен табысы бар халықтың үлесін 5,8%-ға, жұмыссыздық деңгейін 4,2%-ға дейін төмендету, сумен қамтамасыз етуді 100%-ға, интернетпен қамтуды 97%-ға, жергілікті жолдардың қалыпты жағдайын 95%-ға жеткізу күтілуде.

Ауылдың дамуы мен оның мәселелерін шешу – бұл аграрлық сектордың тиімділігін арттыру ғана емес, қазақ халқының мәдени кодының сақталуы мәселесі. Жүйелі реформалардың арқасында біз ұлт бесігін көтеріп, ауылды өмір сүруге әрі ең батыл армандарды жүзеге асыруға қолайлы мекенге айналдырамыз.

Success story

…Бірде Оралда жастармен кездесуде бір қыздың өмірлік жолын таңдау туралы әңгімесі мені қатты таңғалдырды. Шәрипа Базарбаева Астанада журналист мамандығы бойынша білім алып, туған қаласында жергілікті теледидарда жұмысқа орналасқан. Отбасын құрған. Бірақ бір сәтте ол өмірінде ең маңызды, ең мағыналы бір нәрсені жоғалтып алғандай сезінеді. Сөйтіп, жас жұбайлар шешім қабылдайды — “қырға кету”, яғни алыс даладағы ауылға көшіп, фермерлік шаруашылықты дамытып, өз еңбегінің жемісімен өмір сүруге бел буады.

Қазір олар туған жердің топырағына сіңіп, өз ісін дөңгелетіп, мал өсіріп, шынайы, мағыналы өмір сүріп жатыр. Ал алған білімі де кәдеге жараған: Шәрипа Instagram-да блог жүргізіп, тракторында отырып рилстер түсіреді, ал оның әңгімелерін ауыл өмірінен алшақ мыңдаған адамдар қызыға тамашалайды.

Бұл оқиға – стереотиптердің бұзылуы мен ауылды жаңа қырынан танудың көрінісі. Ауыл – жайлы өмір сүруге, жақсы жұмыс істеуге, бақытты ұрпақ өсіруге болатын тамаша мекен екенін көрсететін мысал. Бұл – болашақтың тарихы. Ол кезде ауыл, шет аймақтар бастамашыл, батыл адамдар үшін өзін-өзі қамтамасыз ететін тартылыс орталығына айналады. Сол жерде, бұрынғыдай, халқымыздың шынайы құндылықтары сақталып, жаңа формаға ие болғанымен, мазмұнын жоғалтпайды.

Ауылдың нағыз дамуы – тек экономикалық, әлеуметтік, инфрақұрылымдық мәселелерді шешу емес. Адам өмірі үшін сөзсіз маңызды осы материалдық құрамдастардың артында тағы бір, материалдық емес, бірақ, мүмкін, ең басты құрамдас бөлік бар: ол – ұлттың ХХІ ғасырдағы өрлеуін қамтамасыз ететін, біздің бірегейлігімізді нәрлендіретін рухани бастау көздерін сақтау.

Бұл рухани құрамдас бөлік – мистика да емес, көркем сөз тіркесі де емес, “патриоттық” фетиш те емес. Жоқ. Бұл – 20 миллион “Менді” біртұтас “Бізге” біріктіретін жазылмаған ережелердің, құндылықтардың, этикалық нормалар мен мәдени парадигмалардың кодексі іспетті шынайы құбылыс.

Біздің бірегейлігіміздің тартылыс орталығы бұрын да, қазір де – ауыл. Ол – энтропияға қарсы тұратын, ұлттың сыртқы ортамен араласып, еруіне жол бермейтін күш.

Кең тараған пікірге қарамастан, бұл күш консервативті емес, керісінше, проактивті. Бір кезде дәл осы күш біздің аталарымыз бен әкелерімізді кеңестік провинцияның алыс ауылдарынан білім мен табыс жолына жетеледі. Ондаған жылдардан кейін осы күш мыңдаған жасты 86-ның желтоқсан айындағы мұз айдынына алып шықты, тәуелсіздікке жеткізді және біздің елімізді құрды.

Ал Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың Әділетті Қазақстанға бағытталған реформалары – осы күшке қарай жасалған қадам. Бұл – болашаққа жасалған кең қадам: қуатты өңірлерден – қуатты ұлтқа қарай.

Мәулен ӘШІМБАЕВ,
Парламент Сенатының Төрағасы