Жалғыз жортқан Жолбарыс

Есенқарақызы. Есқара. Естегiлер… Үшбу дүниенi жазуыма Есқара себеп-дүр. Есқара – Кентау қаласында тұрып келе жатқан, кекселенген жазушы. Тоқтасынұлы. Жетпiстен асыңқырап барады. Бiзге салса, баяғы балаң кезiндегiдей көремiз. Бәрiмiз жас жазушы деп аталатын анау заманыңызда, анау қоғамыңызда Есқараны Нәсiреддин Серәлиев ағамыз айрықша жақсы көретiн.

Жалғыз жортқан ЖОЛБАРЫС

Есқара – Тәкен Әлiмқұловтан да тәлiмденген, Нәкеңнен де нәрленген талантты тұлға. Небiр-небiр мөлтек әңгiмелерiмен талайды таңырқатқан. Сол мөлтектерi жұқа-жұқа жинақтар боп басылып шыққан. Қазақ әдебиетiнiң тарихында спорт дейтұғын тақырыпқа тұңғыш рет «Бауырым-ай» атты роман туындатқан. Одан кейiн де бiрер кiтабы қолдан-қолға тимей оқылған. Өзiнiң һәм оқып-тоқығаны ұшан-теңiз. Әлемiңiздiң әдебиетiн Созақ қойының жiлiгiнше шағып талдайды-ай.

Мiнекиiңiз, сол Есқара, өткен ғасырыңыздың жетпiсiншi жылдары бала көрiнетiн Ескең Кентаудан телефон соқты: «Ерсiн досымыз екiншi қайтара ауруханаға түсiптi. Ертең саған соғамын, Сайрам жаққа бiрге барып қайтуға қалайсың?» дедi. «Жарайды» дедiм мен.

Ерсiн Қойбағарұлы кейiнгi кездерi көбiрек ауырып жүр. Нәкең –Нәсiреддин Серәлиев Қазжазодақтың облысаралық бөлiмшесiнде бас шырақшы шақтарында бүй дейтiн: «Төртеуiң тату болыңдар. Жазуларың жаман емес. Жастарың қарайлас. Төрт прозашы бiр-бiрiңмен араласып, жазғандарыңды оқып, пiкiрлесiп тұрғандарың жөн…». Төртеу деп отырғаны: осы Есқара Тоқтасынұлы, Жәлел Кеттебек, мен және Ерсiн Қойбағарұлы. Есқара қырық төртiншi, Жәлел екеумiз қырық бесiншi, Қойбағардың баласы қырық алтыншы, яғни Ит жылғы.

Есқара сәске-түстiң шамасында Шымкентке келдi. Сағыныса сәлемдестiк. Бiраздан берi кездеспегенбiз. Сабаз сарыңыз бидай өңденiптi. Жып-жылы жымиысынан басқасы бөтен-бөгде тартыпты.

Сәуiр айының ортасытұғын. Есқараңыз екеумiз Ақсукенттiң әлдебiр әдемi көшесiндегi жиек жолмен жаяу келе жатқанбыз. Алма әлi гүлдей қоймаған. Есесiне өрiк түйiн тастап үлгерген. Үсiк шалмағандары. Жауынға шайылмағандары. Шие мен алша гүл жарған. Жидеңiз жаңа бүр жарған. Жоңышқа желкiлдеген.

«Есаға, әжiмдерiң бұрын арбажол едi, ендi торкөз дәптердiң сызықтарындай торланыпты ғой» дедiм. «Осы мәселе жағынан бiр-бiрiмiзге күлмей-ақ қояйық та» дедi ол. «Ханбибi ханымыңыздың бiздiң бетiмiздегi сансыз сызықтар турасында не дейтiнiн айтайын ба?».

Кенет, кентаулық досымыз дүр сiлкiнiп шыға келдi. Жетпiстен жаңа асқан ағамыз, қалжыңдасар қалтарыстардағы құрдасымыз Есқара жон арқасын дүр-р-р еткiзе түрленетiн тұлпардайын тарпаң тарта тiктелдi. Бүрленген бiр жаңғақтың түбiнде тоқтатты. Бiздi. Айқай салды: «Ей, сен Ханбибi дейсiң бе?! Есенқарақызы ғой ол! Ханбибi Есенқарақызы – сұмдық ақын! – дедi Есқараңыз. – Қара: «Өмiрге бiр кез құлшынып келгем, жаса – деп, Тәңiрi, тiршiлiк берген… Арты лас мынау қоғамның дертiн, Кеудеме терең, тұншығып, көмгем… Көк бөрi – көңiл, шулады, жылап, Тастаққа бiткен-бiр шыбық мен ем, Осы ма, осы – тiршiлiк, – деген… Көркiм бар рас, өртiм бар iште, Сапырып бәрiн толқындар iшкен. Нөсерде күзгi найзағай салған, Қос жүздi семсер жарқылдар iште, Қабаған қара ит – өңiмде үнсiз – Тақымнан тартып, арпылдар түсте…».

«Таусылармын, тағатым аз, Күн еңкейдi, сағатым аз, Жұртқа танық ақыныңның, Қас-қабағын бағатын аз».

«Сүйем бе, жоқ па, махаббат бар ма әлемде, Тiзбедiм бiрiн, жазбадым «сенсiз өлем» деп, Кiшкентай ғана кеудемде жанған бiр отты, Перзентiңмен бердiм дәлелдеп»…

Айнала-төңiректен өтiп бара жатқандар аңтарыла қарап қояды. Әсiресе, сол маңайдағы колледждiң балғын жастары: «Мына екi шал шаңқай түсте шатақтасып тұр ма?» – дейтiндей-ау.

Есқара Тоқтасынұлы тоқтайтын емес. Баяғыдан-ақ белгiлi. Бiрдеңеге қаттырақ әсерленсе болды, қасында кiм келе жатса да, бәрiбiр, дауыстап айқай салады. «Бiлесiң бе, Ханбибiдей мықты ақынды табу қиын! Оның өлеңдерi бар ғой, ә?! Оның өлеңдерiнiң өткiрлiгiне тең келетiндер кем! Жоқ демеймiн, бiрақ, кемде-кем! Таңғаларлық құбылыс. Барған сайын Ханбибiнiң өлеңдерi өткiрленiп, күшейiп бара жатыр. Бiлесiң бе?! Көп ақындар бiр кезiндегi биiгiнен төмендеп, шыққан шыңының шенейiне де жолай алмай қалады. Ал, бұл! Ал, бұл ақын ылғи да биiктейтiн сияқты, бiлдiң бе?! Мiнеки: «…iрiлерде болмайды сын, Ақындардың мол қайғысын – Астары көп болатынын, Қайдан бiлсiн ел байғұсың? …Заман – түлкi, адам – жалған. Өткен өмiр талайлардан, Әкiмдiктен қолын сүртiп, Ақындықпен Абай қалған… Адамдардың жаманы жоқ, Жамандықтан аманы жоқ, Абылай хан санасатын, Бұқар жырау заманы жоқ!..».

«Ару аспан асығыстау көктейдi, Алтын жiппен жыртық қара шекпендi».

«Дарқан қазақ қақпағы жоқ қазандай, Елiм неткен, жауабы жоқ ел едi?!». «Осы бiз де «Көк бөрiден» тудық па?».

«Әкiм сенi қайтейiн, Елдiң жыртық жағасы, Ақын сенi қайтейiн, Мақталар тек моласы!»

«Барысы – мысық болғанда, Көкбөрi – сайда қалғанда, Намысы – тырдай жалаңаш, Өтемiз бе екен, арманда?!».

– Бiлемiз, тек жайырақ айтшы. Соншама айқайлап не көрiндi, Есқара, – деймiз таңырқай түсiп. – Есенқарақызы дегендi кейбiр кездесу кештерiнде «Есқарақызы» деушi едi. Тегiн емес екен ғой…

– Жоқ, бұл жерде анау-мынау қалжың жүрмейдi. Ханбибiнiң өлеңдерiне де, өзiне де қайран қалам! – деп тағы айқайға басты Есқара ағамыз. Құрдасымыз. – Нанбасаң тыңда, ол бүй дейдi: «Сөз бар – тыңдар құлақ жоқ, Көз бар – көңiл шырақ жоқ»…

«Тобырда биiк тұлғасы, Алтын да болса бiр басы, Шелденген шептi бұза алмас, Әттең де, затым ұрғашы…».

«Қызы едiм мен бiр байдың «Өлең» деген, Өлеңнiң тектiлiгiн дәлелдеген, Жасауым тоқсан тоғыз болса-дағы, Жарытып қалыңмалы төленбеген…»

«Ел өзгердi, ептелдi, Айтарға ауыз кептелдi…»

«Табақтас боп жүрсең де Аймен-Күнмен, Қайта айналып соғарың –баяғы жұрт…».

«Айдын-шалқар көл едiм, Көлден көлеңке iздедi, Кең сахара шөл едiм, Сарыды ит тiзбегi. Түйенi көрместерiм. Түйсiксiз жерлестерiм, Жазықсыз жазалауға, Алла жол бермес дедiм…». Ханбибi, «Хан Тәңiрi» шыңындай атына заты сай, жай мақтауға сыймайтын, Мағжан, Iлияс, Қасым, Мұқағали, Қадыр Мырза Әлi поэзиясы биiгiнде!!! Осы уаққа дейiн нағып көрсоқыр болғанбыз деп өкiндiм. Ханбибiмен замандас болғанымызға қуанайық.

Бұл кезде бiз Сайрам аудандық ауруханасына да жеткен едiк. Ерсiндi, Ит жылғы «иттi» тауып алдық. Қырық алтыншы жылғы «иттермен» бiр класта оқығандықтан, олардың баршасын «олқысынып», «ит» дегiм келiп тұратыны рас. Шұрқырастық. Шынымен-ақ Қойбағарұлы өзi ғажайып «сиқыршы» (гипнозшы) дәрiгер, бiлгiр психотерапевт бола тұра қатты сырқаттанып, қиналып, жүдеп қапты. Жанында жары Бағдагүл мен манкенттiк өзбек шайыры Пратов Абдурахим отырыпты. Есқара екеумiздi көрiп, сағатқа жуық сырласқан соң, соған дейiн «ит тигендей» имиiп отырған Ерекең де қунап, қунақыланып, қалжыңға басты. «Мен мына «Манкент» шипажайында ширек ғасыр дәрiгер, психотерапевт боп, гипнозбен емдеп ем. Осы жолы сол жерде емделiп жатқанда ауырдым. Демек, баяғыда, Махаң айтпақшы, бiраз-бiраз шалыс басқан шығармын», – деп қояды. «Мойындағаның дұрыс болды, ендi сауығып кетесiң» деймiз бiз әзiл үстеп.

– «Сұңқар» деген кiтабыңды оқыдық, содан сақ бол…».

Есқара екеумiз Ерсiн мырзаны емдеп, сырқатын жеңiлдеткенiмiзге мәзденiп, қайтар жолға шықтық. Мәшинеге мiнгiмiз келмейдi. Жаяу жүрiп, сәл де болса сырласқымыз бар-ау, сiрә. Мәшинеде де, одан түскен соң да Есқара құрдас Есенқарақызы турасында айқайлап сөйлеуден танбады. Өлеңдерiн талдады. Өткiрлiгiне, өршiлдiгiне мысалдар келтiрдi.

– «Сен осындай-осындай ой-пiкiрлерiңдi жалғыз маған өршелене өңмеңдеп дәлелдегенше, неге жазбайсың? Неге жұртқа жарияламайсың?» – деймiз бiз. Сонсоң бiразға дейiн үнсiз «сөйлестiк». Құдайға шүкiр, осы Оңтүстiктiң ақын-жазушыларына, ынтымағы мен бiрлiгiне, бiрiн-бiрi iздейтiнiне, бiрiн-бiрi оқитынына, бiр-бiрiнiң қуаныштары мен қайғыларына ортақтаса бiлетiнiне, бiр-бiрлерiнiң той-томалақтарында төбе көрсетiп, тiлеулестiк танытатын тектiлiктерiне таңырқайтындар, қызығатындар баршылық.

– Шынында да мен осындай ойларымды, қаламдастарым туралы пiкiрлерiмдi жазып жариялауға салғырт қарайды екем. Қорытынды шығарамын, – дедi Есқара. «Өзгелер туралы, Есқара мен Ерсiн, Ханбибiлер хақында, тағы басқалар жөнiнде там-тұмдап болса-дағы, қайта мына бiз жазыңқыраймыз ғой» – деп қойдық аға-құрдасымызға.

«Былтырғы күзге салым қызық болды, – дедiк бiз Есқараға.

– Сен Ханбибiнiң бiраз-бiраз мықты өлеңдерiн талдадың ғой, мен кездесулерiмiз туралы айтайын…».

Сөйтiп, Сайрам мен Шымкент арасында аға-құрдасыма аздап-аздап әңгiме шерттiм. Есқара ерекше әсерленгенде қалайша қатты айқайлап сөйлесе, бiреудiң баяндауын ұнатқанда, тап солай айқай сала, кiршiксiз көңiлмен күледi. «Айта бер жаңағы әңгiмеңдi. Зады, Ханбибi хақында шығар», – дейдi Есқара сәбише күлiп.

Бiз былтырғы бiр жағдайды қысқартып қана баян еттiк. Оңтүстiк Қазақстан облыстық прокуратурасының бүкiл тарихында бiрiншi рет ақынмен кездесу өткен. Облпрокуратура басшысы генерал Ибрагим Иманов мырза Ханбибiнi әдеби кешке, өлең кешiне шақырған. Әбiлда Аймақ екеумiз iлесiп бардық. Қожа Ахмет Яссауи бабамыздың әкесi Ибрагим едi. Абай мен Ыбырайдың да шын ныспылары Ибрагим болған. Бұл өзi тегiн прокурор болмады деймiз. «Прокурорлар да өлең оқуы керек, ән шырқауы керек» – деп қояды Имановыңыз.

Сонымен, әдеби кеш басталды. Ибрагим Иманов кiрiспе сөз сөйлеп ашты. Мен жүргiзуге тиiспiн. Қарасам, залда екi жүз елудей прокурор отыр. Қиын екен. Бәрi кәдiмгi қызмет киiмдерiн киген. Сұсты. Сестi. Мұндай сiрескен аудиторияны кiм көрiптi. Бiр прокурорыңыз бен бiр полицейiңiздiң өзi қаймықтырады емес пе?! Екi жүз елу прокурорыңыз қимылдамай қарап отыр. Ханбибi екеумiз сахнадамыз. Әбiлда прокурорлардың iшiнде. Жүргiзуге оқталып, бiрдеңе айтайын десем, аузыма сөз түспедi. Ханбибiңiзге қарасам, пәруәйi пәлек. Ол-дағы прокурорлардан бетер сiрескен секiлдендi. Мен ғана әлек. Не де болса, әзiлден бастайын дедiм. Ханбибiнiң де, оның осындай кешiн, облпрокуратура тарихында алғаш мәрте өткелi отырған әдеби кештi жүргiзгелi отырған бiздiң де жас қыз, жас жiгiт болғанымызды, Ханбибiнiң белi бiр кездерi талдырмаш, шамамен отыз-қырық сантиметр болғанын, ал, қазiр бiр метр жиырма сантиметр болуы бек бәлкiм екенiн айттым. Екi жүз елу прокурор түгел рахаттанып күлдi. Сұстары да, сестерi де сезiлмеуге айналды. Кеш әдемi, қызықты арнаға түстi.

Ал, ендi ақынымыз – хан қызындай Ханбибi әлсiн-әлсiн сөз алып, сауалдарға нақ-нақ жауап берiп, өлеңдерiн оқығанда прокурорларыңыздың бәрi тәнтiлiк танытып, ду-ду қол шапалақтап, екiжарым сағатыңыздың қалай өткенiн бiлмей қалдық.

Есқара, солай. Содан бiрер ай өткенде мына менi де облыстық қаржы полициясының ұжымы кездесуге шақырды. Ханбибi де, Әбiлда да Шымкентте жоқ екен. Жалғыз өзiм бардым. Қаржы полициясының бастығы Серiкбай Ерiмбетов дейтұғын генерал көптi көрген, ысылған, кiшiпейiл басшы екен. «Қазақ әдебиетi» газетiн, көркем әдебиеттi, ақындарды оқитыны бiрден байқалды. Бiрақ кездесудiң аты менiкi, заты Ханбибiнiкi болғандай сезiлдi. Прокуратурадағы әдеби кештi естiп-бiлген екен. Сұрақтың бәрi Ханбибi туралы берiлдi. Әңгiменiң басым бөлiгi Есенқарақызы туралы өрбiдi. Екеумiздiң әзiлiмiз, «айтыстарымыз», Ханбибiнiң хикаялары екi сағаттай уақытты алды. Тiптi, Тұрдықылышқа «Нұрикамалдың» сөзiн қалай жазғанына дейiн айтып беруiме тура келдi» деймiн Есқараға.

Есқара да айқайлай күлiп: «Есенқарақызы екеуiң туралы әңгiме көп қой», – деп қояды. «Қандай әңгiме?» – деймiз бiз. «Бiлмеймiн, әртүрлi нәрселердi естимiз ғой», – дейдi аға-дос. «Ешқандай нәрсеге иланбаңыз, көке, – деймiз бiз. – Ол – ол менiң дос-қарындасым. Қалжыңымыз қалың. Кездесулерге көбiнесе бiрге шақырады. Қайбiр жылы қатарынан бес-алты жерге бiрге шақырды. Бардық. Тұрар Рысқұлов атындағы №25 мектепте екеумiздiң суретiмiздi үлкейтiп, қатар iлiптi. Ханбибi: «Мыналарың қалай? Екеумiздi «үйлендiрiп» қойыпсыңдар ғой», – деп жұртты күлкiге кенелттi. Осы жақында қала шетiндегi және бiр мектеп шақырды. Кештiң атын «Әдебиеттiң қос шынары» деп, үлкен етiп жазып қойыпты. Мен: «Ыңғайсыздау болды ғой» десем, Ханбибi тағы қалжыңға басып: «Неменеге бет моншағың үзiле қалды? Екеумiздiң шынар екенiмiз рас. Қаламгермiн деп жүргендердiң арасында қисық-қыңыр қара бұта, қиқайған қарағаштары көп қой», – де-е-еп тұр.

«Қалай-қалай сiлтейсiңдер, ә!» – деп дауыстай сықылықтайды Есқара.

«Мен Ханбибiнiң жүргiзушiсiмiн ғой», – деймiн Есқараға. «Оларың қалай? Темiр көлiк жүргiзе алмайтын едiң ғой сен?» – дейдi Есқара. «Жо-о-оқ, оның 55-ке толғандағы, 60-қа толғандағы, жайшылықтағы кештерi мен кездесулерiн жүргiзiп келе жатырмын. Ең алғаш, осыдан он жыл бұрын «Елу бесiмдi сен жүргiзесiң» дедi. «Ойбай, ондайға жоқпын ғой» дедiм. «Жоқ, айттым – бiттi» дедi Есенқарақызы. Содан жүргiзiп отырмын ғой. Елу бесiн. Бiр кезде: «Кештiң деңгейiн сүмiрейтiп, төмендетiп жiбердiң» деп ұрысты. Шанин театрының сахнасында. Қатар отырғанымызда. «Барым осы. Ұнатпасаң, өзiң жүргiз» деп мен де қатты кеттiм. Ертеңiне бейнефильмдi көрiптi. Әдейi келiп, бетiмнен сүйдi. «Жақсы жүргiзушi екенсiң» дедi.

Сол елу беске толғанында ғой, поэзия патшайымы, қазiр қазағы жоқтап жүрген, сағынып-аңсап үлгерген Фариза Оңғарсынқызы әпкемiз Ханбибi Есенқарақызына құттықтау сөзiн арнап, алғаш өз «стилiне» басып ұрсыңқырап алды. Бәрiмiздiң жүрегiмiз суылдап кеттi.

– Мына Ханбибiлерiң «Шындыққа қарай жүздiм мен» деген эссе жазыпты. Сол шығармасында менiң кiлең көлеңкелi, нашар жағымды көрсетiптi, – деп бiр қойды. Жүргiзiп отырған маған қарап, сұқ саусағын шошайтып: «Мархабат, сен де барсың, сенi де мәз қылмаған мына Ханбибi» – дедi. Бiрақ, сәл ғана паузадан соң: «Бiрақ бұның жазғаны түгел шындық. Шындыққа қарай шын жүзген. Шындықты жазбаған ақын – ақын емес. Ханбибi – нағыз ақын! Ханбибi Есенқарақызы менен озды…» деп бiр тоқтады. Поэзия патшайымы.

«Шынымен сөйдедi ме?! Сөйттi ме?!» – дейдi Есқара Тоқтасынұлы терек түбiне тоқтай қалып. Айқай салып.

«Жақында Есқарақызына… ой, кешiр, Есенқарақызына қатты қайран қалдым, – дедiк бiз. – Тектiлiктiң аты – тектiлiк. Тұрдықылышты тұқыртқысы келген бiр әйелге Ханбибi дүрсе қоя берiптi. Қорғапты. Қызғыштай қорғап, ара түсiптi-ей, бiлдiң бе?! Ондай қасиеттi қылық екiнiң бiрiнiң қолынан келмес… Қалай болғанын тағы бiрде айтармын. Әне, маршруткаң жүрмекке айналды. Жолың болсын, Есқара дос!».

Есқара темiр көлiкке отырып, оң қолын көтердi. Терезенi ашып жiберiп: «Есенқарақызын көрсең, Есқарадан сәлем айт!» – дедi.

Есқара мiнген мөлтек автобус орнынан жұлқына қозғалды. Жазушының мойнындағы торкөз әжiм анық көрiнiп тұрды.

* * *

Жақында «Қазығұрт КZ» журналына Ханбибiнiң «СМС немесе телефон хат» және «Сөзжұмбақ» деген дүниелерi шыққан. Оқығандар қоңырау шалып: «Керемет нәрселер екен!» десiп жатыр. Шынында да бағалай бiлетiндер үшiн баға жетпес туындылар. Қарындас-дос Ханбибi қара сөзде де дес берер емес. Эссеистiк таланты барған сайын ашыла түсiп келедi-ай. Анар Аспанға арнаған жазбасында небiр ойдым-ойдым ойлар, қуатты қорытындылар тұнып тұр. Оқымайтындарға обал-ақ.

Ханбибi бүй дейдi: «Азат жаның – басқа планеталарды кезiп, рухың нұрланып жүргенмен, жер атты – адамдарды жеп бiтетiн, туылғаныңда «бұрқ етiп» топырағы көтерiлген өз планетаңа да көз салып қой. Мұнда өзiң айтқан «жалғыз жолбарысың» жортып жүр, әзiрше…».

Анар көзi тiрiсiнде: «Адамдардың қатыгездiгiнен қасқырға айналдық. Қасқыр мiнездi қызсың. Мен жынданғанда сенi iздеп ұлимын. Орманда жалғыз жортқан жолбарысым, аман жүр!» деп аяқтаған екен ақырғы СМС хатын.

Журналға жарияларда екi шығармасын да оқып, қатты күрсiндiм. Сәлден соң: «Жолбарыс деп, әдетте, ерен еркектердi айтар едi» деп те ойландым. Бiрақ, жолбарыстың ұрғашысы да болады екен ғой. Қайта Қыз-Жолбарыстар қайсарлау келедi деседi. Қалай болғанда да «Жалғыз Жолбарыс» деген теңеу Есенқарақызына, Есқара айқайлай айтып, айқайлай күлiп, қатты қайран қалатын Ханбибiге жарасады. Мұқағали жазғандай, ақындардың бәрi жалғыз.

Мархабат БАЙҒҰТ

Қазақстанның еңбек сiңірген қайраткері, Халықаралық «Алаш» сыйлығының иегерi

Оставить комментарий

Ваш email нигде не будет показанОбязательные для заполнения поля помечены *

*