Ұлттық спорт ұлықталып жүр ме?..

Атырауда саятшылар қауымдастығын құру қажет

Ел экономикасын өркендетудің шетелден инвестиция құюдан кейінгі екінші жолы – туристерді тарту. Ол үшін  өңірлерде ішкі және сыртқы туризмді дамыту керек. Ал, оның кілті – халқымыздың ұрпақтан-ұрпаққа мирас етіп келе жатқан ұлттық спортта. Бұл – біз тілдескен саятшылар мен атбегілердің пікірі. Олар Атырауда саятшылар қауымдастығын құру қажет деп есептейді. Расымен де, соңғы кезде еліміздің батыс өңірінде ұмыт бола бастаған ұлттық спорт қаншалықты ұлықталып жүр?

%d2%b1%d0%bb%d1%82%d1%82%d1%8b%d2%9b-%d1%81%d0%bf%d0%be%d1%80%d1%82-%d2%b1%d0%bb%d1%8b%d2%9b%d1%82%d0%b0%d0%bb%d1%8b%d0%bf-%d0%b6%d2%af%d1%80-%d0%bc%d0%b5

Қыран бүркіт не алмайды салса баптап…

Ұлттық спорттан қол үзіп, енді ғана оның шашбауын көтеріп жатқан атыраулықтардың есіне салсақ, жақында Моңғолияда бүркітшілердің  халықаралық фестивалі өткен-ді. Онда атыраулық «Нарын» құрамасы тамаша өнер көрсетіп, екінші орын иеленді. Ал, оның құрамындағы атыраулық бүркітші, төрт дүркін ел чемпионы Арман Қошқаров (суретте) Елордада өткен халықаралық жарыста да жеңімпаз атанған. Жас та болса  ұлттық мәдениетке өз үлесін қосып жүрген  азаматты біз де сөзге тартып көргенбіз.

– Бала кезден бүркітшілік, саятшылықпен айналысамын. Бұл әрі спорт, әрі өнердің бір ерекше түрі. Өзім Ақтөбе облысының тумасымын. Бірақ, он жылдан бері Атырауда тұрамын. Осы жерде ұлттық спортты барынша насихаттап, дамытқым келеді. Өйткені, ата-бабамыз ежелден аңға шыға жүріп, азығын тапқан. Қыран баптап, оны түлкі мен қоянға салған. Сөйтіп, қиын-қыстау кездері тамақ асырап, елді ашаршылықтан аман алып қалған деседі. Сондықтан, қазақтың жанында жайнап, қанында ойнап тұрған осынау ұлттық өнердің отын сөндіріп алмауымыз керек қой. Бұл өнер қанмен немесе ынта-жігермен ғана келеді. Әлбетте, оны қолдан жасап алуға болмайды. Бойыңызда саятшылық өнерге деген сүйіспеншілік пен ыстық ықылас болмаса, одан түк өнбейді, – дейді ол.

Айтпақшы, Арманның әкесі Әбдікәрім Қошқаров та ұлттық спорт түрлері бойынша көп жылдан бері шәкірт тәрбиелеп келе жатқан белгілі жаттықтырушы. Кіші ұлы Сармат жасөспірімдер арасында спорт шебері атанып үлгерген. Осыдан он жыл бұрын Тараз қаласында өткен жарыста топ жарып, елге танылған.

Жетістіктің сыры неде? Атыраулық құсбегілердің айтуларынша, сынға түсетін бүркітшілерге бірқатар қатаң талаптар қойылады. Соның алғашқысы – құсты қолға шақыру. Яғни, 10-15 минут ішінде бүркіт 300 метр қашықтықтан ұшып келіп, қолға қонғаны жөн. Екіншіден, қыранды еркіне жіберу. Ол бір айналым жасап, қайтып оралады. Қаншалық ұзақ ұшса, соншалықты жоғары бағаға ие болады. Үшіншісі, «шырға тартуда» жыртқыш құс түлкінің терісін тез уақытта тырнағына ілуі қажет. Төртінші талап, тірі қоянды бір-екі мүмкіндіктен асырмай қуып жетуі керек. Соңғысы, 150-200 метр биіктіктен жердегі түлкі, қасқыр немесе шибөріні алуы тиіс.

– Ақтөбеде болғанымда, Мұғалжар тауына шығып алып, бүркіт іздеуші едім. Құс асыраған жақсы-ау, ал, оны ұстап алудың өзі оңай шаруа емес. Оның үш жолы бар. Әуелі, ұясына барып, бір жастық балапанын алуға болады. Сосын, тор құрып, ересек қыранды қолға түсіресің. Соңғысы, жазық жерге ет тастап, құсты барынша тойдырасың. Сол кезде ол тойып, ұшуы қиындайды. Соны пайдаланып, атпен қуып ұстап аласың. Жалпы, бүркітші болу үшін ең кем дегенде 3-4 жылдай уақыт керек, – дейді Арман бізбен әңгімесінде.

Кеше ғана өткен танымал құсбегі Күнтуған Тоқтыбайұлы атындағы бүркітшілердің халықаралық турнирі мен Астана қаласының ашық біріншілігінде атыраулық ұлан топ жарып, алғашқы бестіктен көрінді. Бұл да – үлкен жетістік.

 

Ат спортына атүсті қарамайық!..

Жалпы, құсбегілердің сөзінен түйгеніміз, Атырауда ұлттық спортты дамыту үшін саятшылар қауымдастығын құру қажет. Ал, бұл жөнінде ат баптаған атбегілердің ойы қандай екен? Осыны білмек болып, біз Қазақстан Республикасының ұлттық ат спортынан мемлекеттік жаттықтырушы, ҚР-ның еңбек сіңірген жаттықтырушысы, халықаралық дәрежедегі төреші Рамазан Сәттібайдың да пікірін білген едік.

– Ұлттық ойын – қазақтың жаны. Ол болмаса, халық ауырады. Бүгін оны батыстан келген небір сұрықсыз мәдениет ығыстырып жатыр. Апырым-ай, о бастан жылқы қазақтың екінші есімі емес пе? Сәйгүліктің қан құрамының өзі ерекше ғой. Әрі, иесіне әруақытта адал, есін білетін жануар. Бүркіт сияқты ол да өзін баптаушы адамның көңіл-күйін сезіп, үнсіз ұғып отырады. Жылқының табиғаты халқымыздың тыныс-тіршілігі мен мінезіне дөп келеді. Ал, оның адам денсаулығына пайдасы мен шипасы – бөлек әңгіме. Тез дайындалатын тағамдармен уланып жүрген қаланың баласы даланың дәмін татып көрді ме осы?

Ендеше, ұлттық спорт неге кенже қалуда? Кінәні өзімізден іздеуіміз керек. Ат спортына атүсті қараймыз. Халық мұрасы ұлттық ойындарға бай. Бәйгенің алты түрін былай қойғанда, көкпар, жамбы ату, қыз қуу, теңге ату, аударыспақ және тағы да басқа көптеген ойындар бар. Бәрі де ата-бабадан қалған мұра, тек өзімізге ғана тиесілі. Бірақ, соңғы кездері оны да өзге елдің пысықай ғалымдары өздеріне теліп, «ұрлап» алып жатыр. Бір кездері ұлттық сусынымыз қымызды немістер, қазы-қартаны өзбектер, көкпарды қырғыздар еншілеп алыпты деген әңгімелердің де тарағанын білесіздер. Әзірге еліміздің оңтүстік аймақтары ғана дәстүрге берік, салтқа серік. Бірақ, бұған бір жағынан қазақтардың ол жақта тығыз орналасқаны әсер еткен болар, – деп топшылайды белгілі спорт комментаторы.

Расымен де, сонау тың игеру заманынан бері темір жолдар, зауыт-фабрикалар салу, техникаландыру үрдісі дәурен құрған аймақ тұрғындары жылқының орнына велосипед мінді не темір тұлпарды тізгіндеді. Шынымен де, Атыраудың өзінде малды қазір атпен емес, «джиппен» бағатын болды ғой. Ал, оңтүстік өңірлерде ат былай тұрсын, есектің өзі күнделікті мініс құралына айналған. Көкпардың өзі кішкентай балалардың арасында сол есекке мінуден басталады.

Атырауға да көкпар келді!

Көкпар демекші, қазір оған тартылатын серкені жасанды тұлыппен ауыстыру мәселесі қарастырылып жатыр. Әйтпесе, көкпарды тамашалауға келген шетелдік меймандардың көзінше серкені бауыздап, қанын сорғалатып, оның үстіне алақан жайып бата берудің өзі – олар үшін жақсы әсер қалдыратын көрініс емес. Екінші жағынан, табиғат жанашырларына бұл қылық ұнай қоюы екіталай. Бірақ, мұнымен сақа ойыншылар келіспейді. Олардың айтуынша, қазақтың ықылым заманнан келе жатқан серкесі болмаса, көкпар да жоқ. Жақында Талғайраңда өткен «жаппай көкпар» аттардың дайындықсыз қатысқанын көрсетті. Осыны ескерген атбегілер енді аттарын баптауға кірісті, оларды құр қамшылай бермеуге,  тақымын қатты қыспай бүйірін босатуға үйренді. Өйткені, көкпарда атқарылар жұмыстың түгеліне жуығы сол сәйгүлікке тиесілі.

Бұл сөзімізді еліміздің Ұлттық спорт түрлері қауымдастығының Атырау филиалы, «Атырау» ұлттық спорт-мектеп клубының директоры, белгілі ұлттық спорт жанашыры Өнербек Жанбала да қуаттайды.

– Соңғы жылдары еліміздің барлық аймақтарында ұлттық спорт түрлері дамып келеді. Жасыратын несі бар, осы кезге дейін өңірде тұрақты көкпар командасы болған жоқ. Ал, қазір бар.

Атырауда өткен «жаппай көкпарға» облыстық спорт басқармасы мен Атырау таеквандо федерациясының президенті Арман Тоғаев, «Құлагер» шаруашылығының жетекшісі Жандарбек Жанбалаев секілді азаматтар демеушілік танытты. Атыраулық жастарды ұлттық спортқа тарту үшін осындай үрдісті алдағы уақытта дәстүрге айналдырмақ ниетіміз бар, – дейді ол.

Кейіпкер сөзінің жаны бар. Расымен де, төл өнерімізді өзіміз түлетпесек, басқа кімге керек? Мәңгілік азық болар рухани мұрамызға қазақтан басқа кімнің жаны ашиды? Болашақта ұлттық ойын түрлері бойынша әр ауданнан ипподром ашсақ та артық етпейді. Сонда бір кездері бәйге мен көкпардың  дәурені дүркіреп тұрған Құрманғазы, Исатай, Қызылқоға,  Махамбет секілді аудандарда тұрақты жарыстар өткізіп отыруға болар еді.

 

Сәйгүлігіңді баптасаң, сеніміңді  ақтайды

Айтпақшы, осындай бөлімше қазір Қызылқоға ауданында құрылып та қойылған. Соның ықпалымен ауданда 35 шабандоз бәйгеден озып, ауылдың атын шығарып жүр. Міне, ертең де олардан көп үміт күтіледі. Өзге өңірлерден келген азаматтарды енді осы жердің түлектері алмастыратын болады. Солардың бірі – жиырма үш жастағы Асқар Тоғаев.

– Бала кезден спортқа жаным құмар. Соның ішінде самбомен айналысамын. Сонымен бірге, ат спортын да қатар алып жүрмін. Себебі, жаным да, қаным да қазақ болған соң ба, өзімді Қамбар ата тұқымына тартады да тұрады. Ақжар ауылында атқа мініп, кішігірім бәйге ұйымдастырып отырамыз. Астымдағы атымды екі жыл бойы көкпарға дайындадым. Есімі – Ахи, бес жастық. Оған ұлттық ойындар таңсық емес. Тек оны бабына сай баптаса, ол өзіне артылған үмітті ақтайды, – дейді ол.

Осы пікірді қостаған құрманғазылық көкпаршы Шахмардан Кенжеғалиев те тек Ұлыстың ұлы күні, Ұлы Жеңіс мерекелерінің қарсаңында ғана ұйымдастырылатын ұлттық жарыстар күнделікті уақытта да өткізіліп тұрса екен деген тілегін жеткізді. Ал, австриялық қонақ, «НКОК» компаниясының Атыраудағы өкілі Вольфганг Пробс осындағы көкпарға қатысып, үлкен әсер алғанын айтады. Айтуынша, ат үстіндегі ойындар Австрияда мүлде болмайды екен. Ол жақтағылар ат үстінде өнер көрсетуге болатынынан беймәлім. Климаттық жағдайлар мен ауа райының бағытына қарай онда тек қысқы ойындар ғана тұрақты дамыған.

 

P.S. Міне, шетелдіктердің де таңдайын қақтырған ұлттық құндылығымызды сақтап қана қоймай, алдағы уақытта халықаралық дәрежеге дейін жеткізіп, жас буынға насихаттағанымыз абзал. «Өз қазанымызда өзіміз қайнап» жатпай, ұлттық салт-дәстүрімізді өзгелерге де танытып отырсақ, артық болмас еді.  Тіпті, елімізге шетелдік саяхатшыларды тарта отырып,  қазынаға құйылатын инвестиция көлемін де молайтуға мүмкіндік туар еді.  

Амандық САҒЫНТАЙҰЛЫ.

Оставить комментарий

Ваш email нигде не будет показанОбязательные для заполнения поля помечены *

*