Ханбибі Есенқарақызы. «Қызы едім мен бір байдың өлең деген…»

«Мен-ақынмын, әйелмін, әлемді ойлар…»

Бір парыздан бір парыз, бір міндеттен бір міндет туындап жататын мына жаңа ғасырда өлеңнің де өңі өзгеріп, ақыл-парасаттың ауылына жол салушылардың да, жолай соға кетушілердің аяғы ұзарған секілді. Содан болар, бұл күнде ақын көп. Атақ та көп. Өз дауысының қаншалықты денгейге жететінін білмейтін ақын болмаса керек-ті. Мақтанқұмарлық пен кеудемсоқтықтықты місе тұтқандар өлеңді кәсіпке айналдырады. Өлеңнің азабына көнуге жаралғандар ғана әдебиеттің адал қызметшілері болады деген әлімсақтан бері келе жатқан пікір бар.

e13e60bdbc8ecc4eaa409705efb2dfdc_resize_w_520_h_

Көркем сөздің ұстасы Қадыр Мырза Әли: «Әдебиетке келу бар да, әдебиетте қалу бар. Екеуі екі түрлі мәселе. Қазір әдебиетке аттандап келіп жатқандар көп. Келеді, кетеді. Бізге қымбаттысы – әдебиетте қалғандар» деген екен. Осы тұрғыдан алғанда, Ханбибі Есенқарақызы бізге қымбаттылардың қатарында. Ханбибі поэзиясының салмағы теңіздей терең, тастай ауыр.

«Талай суды сімірдім,

Талай тасты кемірдім.

Менің тастай ғұмырым

Нені сездің, не білдің?

Қалмай басқа амалым,

Жалғыздықты қаладым.

Жоғары ұстап жүректі

Суға батып барамын».

«Суға кеткен тал қармайды» дейді қазақ мақалы. Әйтеуір өлмеу, ұмтылу, тырбану, тіршілік үшін күресу деген мағынадан шыққаны белгілі. Ал, Ханбибіде өмір-өзенде «суға батып бара жатса да, жүректі жоғары ұстап» рухын өлтірмей өмір сүру бар, бұл – нағыз өр ақынның ғана қолынан келетін іс.

«Сорлы таңдай көп күйді,

Тыржалаңаш дүние.

Қабырғадан оқ тиді

Тағдырыма кім ие?

Менен бұрын көп күйген,

Даналар көп, жырға алаң.

Қабырғама оқ тиген

Аламын да тырбынам.

Дос боп жүрген адамның,

Құлшынысы көктейді.

Демеуге-құл адамның

Құдыреті жетпейді».

Сұмдық жыр. Даналар да өткен дүниеден көмейінен жыр төгілген. «Демеуге – құл адамның, Құдыреті жетпейді» дейді ақын. Құлқынның құлы болғаннан құдырет күтпе. Байқасақ, жер бетінде сан түрлі бояу бар. Ақ пен қара бояуларымен қоса, кейде қызыл түс – әлдекімдердің тілінен тамған қызғаныштай, қаракөк түс – алатаяғын ала шапқан дөң айбаттай, сары түс – сартап болған сағыныш-мұңдай болып ақын жүрегін жаралайды, кеудесіне кейде оқ болып қадалады, сағын сындырады. Оны біреу көреді, біреу көрмейді, енді біреу көрсе де көрмеген сыңай танытады. Мұндайда ақын қайтпек?!

Ондай ақын:

Қиындыққа кім қияр өз баласын

Жарымның да кешірем, көзқарасын.

Мен жаралы жолбарыс секілдімін,

Өзі жалап жазатын, өз жарасын!

Ханбибі ақын өз жарасын өзі жалап жазатын «жаралы жолбарыс» кейпіне енеді. Өмірде ең алдымен ақынның таңдайы күйеді. «Таңдай күю» – тілден. Ақынның тілі кейде қанжар, кейде шоқ. Тілдің азабын ақынның өзі тартады, өзі арқалайды. Ақынның тілінің қызығын, рахатын халқы көреді. Ақын болу-бақытты болу деген сөздің баламасы емес екені содан. Тілдің құдыретін, тілдің жүгінің салмағын сезінген Ханбибі ақын өз творчествосына салғырт қарамайды. Ақынның оқырмандарын сүйсінтетін тұсы, оның творчестволық диопазонының кеңдігінде және өлеңдерінің өзгеге емес, өзіне тартқан сырбаздығында, ақындық мінезінде жатыр.

2013 жылы ҚР Ұлттық академиясының «Бір ел – бір кітап» республикалық акциясының кезекті жыл кітабы болып, Фариза Оңғарсынованың «Дауа» кітабы таңдалған еді. Жыл бойы республикалық акция шеңберінде екі мыңға жуық іс-шаралар өтті. Ғабдол Сланов атындағы Атырау облыстық ғылыми-әмбебап кітапханасы Фариза Оңғарсыноваға арнап өткізген республикалық ғылыми-практикалық конференциясының тақырыбын «Мен-ақынмын, әйелмін, әлемді ойлар…» деп атапты. Әрі ойлаймын, бері ойлаймын. Бұл сөзді Фариза апама жақындата алмаймын. Факеңде «боевой дух» күшті сияқты еді. Бұл сөз қайдан шықты деп іздеймін. Ақұштаптың, Марфуғаның, Күләштің сан кітабын ақтарып қопарып шықтым. Таппадым. «Іздеген жетер мұратқа» дегендей ақыры Ханбибінің екінші томынан таптым. Бұл өлеңнің авторы – Ханбибі Есенқарақызы боп шықты. Бұның өзі – Ханбибі жырының халықтық сипатқа ие болғанын көрсетпей ме?!

«Мен – ақынмын, әйелмін, әлемді ойлар,

Қоғам дертін сімірген кесемде іркіп.

Бай таяғы түк емес, төбемде ойнар

Қоғам дерті жіберді есеңгіртіп..».

Қарап тұрсаңыз, ақын әйелдің күні кісі қызығарлық еместей. «Байдың таяғы» да бар. Оған «қоғам дертін жүрегімен көтеретін нәзік жүректің күрсінісін» қосыңыз. «Мен – ақынмын, әйелмін, әлемді ойлар»… Тақырыпқа неге бұл сөз таңдалды екен?! Ол кезде Фариза апам тірі, ақдүлей мінезіне салып, облыстық кітапхана ұжымына «қарақтарым, мынау менің сөзім емес қой, бұларың не?!» демегені қалай деп ойладым. Зерттеу жүргізгенімде, тақырыпты ұсынған Фариза апайдың өзі болып шықпай ма?! Таңданарлық жағдай. «Бай таяғы» сонда адам қызығар нәрсе ме еді өзі?! Мүмкін бұл арада Фариза апайдың ішкі бір көңіл жұмбағы жасырынып жатқан болар. Міне, осы өлеңнің төрт жолы мені Ханбибі ақынның шығармашылығына қарай тарта берді. Ол кісі туралы деректер іздедім, кітаптарының астын сызып оқи бердім. Нәтижесінде осы мақалаға барлық ой-тебіренісім арқау болды. Бұл мақаланы алғаш оқығанда Ханбибі ақын маған «бұл мақалаңмен сен мені ойландырып тастадың және ел көрмеген жағымды көріп түсіндіріп талдап жақсы жазған екенсің» деген еді.Тағы бір айтарлығы, Ханбибінің күрсінісі, мұң-шері, ой-идеясы, сөз тіркестері кесек-кесегімен кейінгі толқын жас ақын қыздардың поэзиясында шашылып түскен дәндей боп өріп жүр. Еліктеудің жөні осы екен әр жерден бір тышқандай кеміріп жүретін көп жас ақынның қылығына не күлеріңді, не бас шайқарыңды білмейсің. Әйтеуір қамшы сабындай қысқа тірлікте бір жақсымыздың етегінен бір жаманымыздың тартқылап жүретін әдеті әуелден бар емес пе?!

«Қызы едім мен бір байдың «өлең» деген,

Өлеңнің тектілігін дәлелдеген.

Жасауым тоқсан-тоғыз болса-дағы

Жарытып қалыңмалы төленбеген.

Қиқулы, жандайшапты озды дүбір,

Қытықты құйымшақтай, қозды дүбір.

Өрлігің-елпең қағып қалталыға

Ерлігің-еленбеуден тозды ғұмыр» деп мұңданады ақын. «Еленбеген ерліктің тозатыны» рас болса, «елпең қаққан өрліктің» төрге озбайтыны да рас. Оқырманына ол осылайша ауыр-ауыр сыр айтып, тәуір-тәуір ойларға шомдырып қояды. Енді бірде:

«Өгіз мінген арбалы

Жалғыз жолаушы едім.

Қара жолдың салмағы

Түк етпес санаушы едім…

Жол батпақ болды,

Тұңғиық жұтпақ болды.

Алай салдым – өгіз өлді,

Бұлай салдым – арба сынды.

Көңіл-тулақ, жорға сынды.

Тарта алмады

Атан өлген, қорғасынды…

Оң жағымда көл жатты – мөлдіреген,

Сол жағымда тау тұрды желбіреген.

Көлге түстім. Малти алмадым-

Ақ шабақтай.

Тауға шықтым. Қалқи алмадым. Ақша бұлттай!

…Белбеумен белімдегі,

Өзімді кебіндедім.

Соңымнан сұрау салған

Бір қара көрінбеді.

Орта жолда,

Орта жаста,

Соқтым басты,

Мылқау тасқа –

Аспан қылауланды,

Қара жер шыр айналды.

Жанарым – ылайланды,

Ажал – мың айналды.

Жерді жастандым.

Көкті жамылдым.

Демедім, сонда да,

«О, Құдай, неғылдым?»…

Буырқанған сезімнен туған жыр алапат күйге түсіреді. Өзегіңді оттай шарпығанмен, тереңінде бір жұмбақ сыр бар. «Өгіз мінген арбалы, жалғыз жолаушы» – ақынның қиын жолы, ақын жанының жалғыздығы. «Көңілдің тулақтай тозуы, арбаның сынуы, өгіздің өлуі» ақынның үміт-арман деген ақ кемесінің қайраңда қалып тұншығуы. Тұншыққан, булыққан ойдың «таудан да, көлден де» пана таппай аласұруы – ақын жанының ішкі айқайынан хабар береді. Құлап жатса да, жылап жатса да, өлеңінің шарықтау шегінде «Жерді жастанып, Көкті жамылып, Бір Алладан үміт үзбеуі» ақынның ішкі қуатының мықтылығын танытып тұрғандай. Айшықты бейнелеу, кібіртіксіз есілу, бір деммен, бір баппен өзіндік сырды шеберлікпен орамалға кесте тіккендей сұңғылылықпен жеткізу де – Ханбибінің о бастан-ақ қалап алған ақындық қолтаңбасы сияқты.

«Фариза да, Ақұштап та емеспін…»

«Өзегіңді өртеп шыққан қызың ем,

Өлтіруге ей, қазағым, дайындал» дейді ол бір жырында. Мұп-мұздай боп шошып кетесің. Шошысаңыз да, бұл да елеусіз қалған ақынның зар-мұңы, мүмкін бір сәттік көңіл-күйі. Оның үстіне бүгінгі қазақ ақын көрсе, талант көрсе, оны міндетті түрде ұлылардың, дәулердің көзқарасымен, пікірімен тануға құмар. «Мынау – гений» дей салса, «е, гений деген осындай болады екен ғой» деседі былайғы ел. Мұндай мақтаудың бұл түрі бұл күнде әдебиет әлемінде «пиар» деп аталатын болды. Ал, қазір кітап оқу азайып, ақыннан қадір кеткенде «қалауын тапса, қар жанады» дегендей, пиардың пайдасы ұшан-теңіз боп тұр.Ханбибі ондай жалаң пиарларға мұқтаж емес.

«Анна да емес, Марина да емеспін,

Дала кезген Аруана – елеспін.

Фариза да, Ақұштап та емеспін.

Ешкіміңмен келмес сірә, теңескім» дейді Ханбибі. Ол бұл өлеңін 30 жыл бұрын жазыпты. 30 жыл өтсе де, бояуын жоғалтпаған, маңызын кетірмеген өлең. Өзінің талантына сенген ақын ғана осылай айта алады. Өлеңде ақынның өз қолтаңбасы болуы шарт болса, Ханбибі қолтаңбасы көп ақынның ішінде «бұл мен ғой» дегендей ерекшеленіп тұрады. «Сөз қадірі кеткен жерде ақын болу оңай» дейді халқымыз. Сөз қадірін ұғатын құлақ, жүрек бар жерде ой-пікір де қалғымайтын шығар.

« …Саған сенем, алмас жыр торыққанда,

Тұман түннен бастайсың жарық таңға.

Ақ берендей қорғаушың болар ма еді

Менен басқа авторға жолыққанда!..».

Ойландыратын жыр. Өлең иесіне тартады демей ме?! «Өз өлеңіне ақ берен қорған болу» деген не?! Бұрынырақта жақсы өлең иесін төрге сүйрейді дегенді көп еститін едік. Қазіргі таңда бұл сөздің мәні архаизмге айналып бара жатқан сияқты. Олай ойламайын десең, әдебиеттегі еті тірі кәрі-жас ең әуелі атақ-марапаттың жарысында білек сыбанып, өңеш жыртып, қызылаяқ қар кешіп, жалаңаяқ жар кешіп «чемпион» атанудан жарысқа түсіп жатқандай. «Чемпион» атанғанға, тасқа да, тауға өрмелеу оп-оңай сияқты. Ендеше, Ханбибі апамның «Ақ беренің қорғаның болар ма еді, Менен басқа авторға жолыққанда» дегені де жайдан жай айтылмаған болар деп ойлайсың. Кітаптан алыстап, компьютерге жақындаған бұл дәуірдің қылығы да-қызық, қызығы да-қылық. Әйтеуір мені жақсы десе екен деген бір тілек көңілде. Әйтеуір бір көріну. Ақын бұл көріністі былай жырлапты:

«Жігері жоқ жігітке – жүректі боп көріну,

Тірегі жоқ жігітке – білекті боп көріну.

Қауқары жоқ жігітке – тақымды боп көріну.

Айтары жоқ жігітке – ақылды боп көріну

Көріну де көріну – тірідей қақ бөліну»

Бір денеде екі түрлі сезім кешудің азабын айтқан. Не десеңіз көріну де-күн көрудің амалы болып қалды. Қазір түн қатып өлең жазудан, күн көруің маңыздырақ боп тұрған жоқ па?! Күн көру үшін алыспен де, жақынмен де тонның ішкі бауындай байланыс керек. Байланыстың көкесі – ұялы телефон. Қазір адамдардың қарым-қатынасында ұялы телефон маңызды рөл атқарып тұр. Ұялы телефоны жоқ адамды кездестіру қиын. Тіпті біреулер екі-үш тіпті одан да көп телефон ұстайды. Ұялы телефон да сегізінші қазынадай. Ақынның «Ұялы телефон» деген өлеңі заманның жаңалығын, адамдардың психологиясын, характерін ашатын жыр екен дейсің.

«Уақытша сөндірулі бұл нөмір…

Уақытша қосылады. Бұл да өмір.

Бірде сөніп, бірде қайта жалғанар

Телефондай өтіп жатыр күллі өмір.

 

Түсінемін «Уақытша» тосамын,

Уақытша, бүгінгі күн қосағың…

Үкімет те уақытша сияқты,

Уақытша жиып алған жасағын.

 

Мына біреу – кісің шығар ұятты,

Түрлі әуенмен телефоны жылап тұр.

Әр қалтасы әр түрлі әуен ойнайтын

Оркестрдің дирижері сияқты.

Бұл ақылды телефонның күйі – осы,

Қажетсізден айырады жүйесін.

«Зонада жоқ!» дейді дауыс аржақтан

«Бұл өмірде жоқ» дейтіндей иесін.

 

Жұрттың бәрі соған қалған тіреліп,

Қойшының да қалтасына жүр еніп.

Оқыс үннен үркіп қалған қойларға

«Маған ғой!» деп мақтаныпты шіреніп…

 

Жүрсе-дағы жайлауларды мекендеп,

Жаңалықтан құр қалмаған екен көп.

Қайран бабам – соткасы жоқ, соты жоқ,

Бұрын қалай өмір сүрді екен деп-

Ойланамын»…

Шынында да, ақын айтқандай, бабаларымыз соткасыз қалай өмір сүрген деп ойлайсың. Бабамдай болсам дейсің, бірақ бола алмайсың. Сол соткадан бас тартпақ емессің. Сотканың күші – байланыстың күші боп тұрған жоқ па? Күш қашанда өзіне тартып алады. Енді бірде ақын былай деп еріксіз езуіңді тартқызады:

«… Іште сөніп, адуынды от үнім,

Жүрмей кейде, өзіме өз өкімім.

Сөз түсінер бір жан таппай жанымнан

Бухгалтерге өлеңімді оқыдым.

Ал-бухгалтер, поэзия әлемін,

Түсінер ме, тербетер ме жүрегін.

-Тас қаптырған, – дедім, – мені «дебитор»

Сол себептен, «сальдо» болып келемін!

Цифрларға басы толған мүсіндім…

– Е-е-е-деді, басын шайқап,- түсіндім,

Сондайларға шақтап өлең жазам деп

Қара өлеңнің қадірін мен түсірдім.»

«Дебитор»-қарыздар, «сальдо» – қалдық деген ұғымдарды білдіреді бухгалтер есебінде.Қара өлеңнің нарқы ақшаға қарап қалған заманда, ақын- көмекейден ызалы жыр осындай шақта тумай ма?! Десек те, мұны әзіл өлең деп қабылдаған дұрыстау сияқты. Әзілдің астарында да шындық бар.

Маржан ЕРШУ

ақын, филология ғылымдарының кандидаты

Оставить комментарий

Ваш email нигде не будет показанОбязательные для заполнения поля помечены *

*